<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
  <teiHeader>
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title>Doc. 24</title>
        <respStmt>
          <resp>mark-up by</resp>
          <name>Cristiano Amendola</name>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>transcription by</resp>
          <name>Fulvio Delle Donne</name>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>main editor</resp>
          <name>Fulvio Delle Donne; Roberto Delle Donne</name>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <publicationStmt>
        <publisher>FedOA Press</publisher>
        <pubPlace>Napoli</pubPlace>
        <date>2025</date>
        <availability>
          <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/">Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0)</licence>
        </availability>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <listBibl>
          <bibl type="edition">Ed. di riferimento: Delle Donne 2010, doc. 23 pp. 137-140</bibl>
          <bibl type="edition">Ed. precedenti: Epist., IV 8; HB Pierre, pp. 394-396, n. 98. La lettera è pubblicata anche come la n. 174 di PB, collazionata in maniera puramente indicativa nell’ed. Giles, II, pp. 126-127 (= Migne, col. 469)</bibl>
          <bibl type="primary-source" />
          <bibl type="source" />
          <bibl type="tradition">Mss.: A, cc. 34r-35r; B, c. 72r-v; B2, c. 96v; C, c. 59r; C2, cc. 121v-122r; F, c. 53r-v; I, c. 44v; M, cc. 56v-57r; O, c. 140r; R2, cc. 39v-40r; S2, c. 70r-v</bibl>
          <bibl type="bibliography" />
          <bibl type="main_source" />
        </listBibl>
        <msDesc>
          <msIdentifier>
            <idno>24</idno>
          </msIdentifier>
          <msContents>
            <summary>
              <p>
                <hi rend="italic">Consolatio</hi>
                per la morte del
                <persName key="G., maestro di grammatica">maestro G.</persName>
                , eccelso professore di grammatica
                <ref target="#Nrlaxdz7f1" type="integer" />
                .
              </p>
              <span type="notes">
                <note xml:id="Nrlaxdz7f1" type="integer">
                  Se la lettera, come sembra, è stata scritta effettivamente da
                  <persName key="Pier della Vigna" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q1394860">Pier della
Vigna</persName>
                  , essa non può essere successiva alla data di morte del Capuano, che avvenne all’inizio del 1249.
                </note>
              </span>
            </summary>
          </msContents>
          <physDesc>
            <objectDesc form="copy" />
          </physDesc>
        </msDesc>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <docDate>
        <date>[anteriore al 1249]</date>
      </docDate>
      <div type="protocollo">
        <p>
          Sedentibus super aquas amaritudinis et in salicibus organa suspendentibus
          <ref target="#Nnv3m4cfks" type="integer" />
          ,
          <placeName key="Napoli" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q2634">Neapolitani</placeName>
          studii doctoribus universis,
          <persName key="Petrus, magister">magister Petrus</persName>
          <ref target="#Nf2j28huli" type="integer" />
          solamen Sancti Spiritus, et illam que omnem sensum exuberat pacem Domini nostri Iesu Christi.
        </p>
        <span type="notes">
          <note xml:id="Nf2j28huli" type="integer">
            Dovrebbe essere
            <persName key="Pier della Vigna" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q1394860">Pier della Vigna</persName>
            , dato che il suo nome è riportato anche
    dai mss. che tramandano le sue lettere raccolte in maniera non sistematica.
          </note>
          <note xml:id="Nnv3m4cfks" type="integer">
            Cfr.
            <hi rend="italic">Ps.</hi>
            , 136, 2; ma cfr. anche il doc. 26; e, inoltre,
            <persName key="Guglielmo di Conches" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q615260">Guillelmus de Conchis</persName>
            ,
            <hi rend="italic">Glossae super Boetium</hi>
            , ed. L. Nauta, Turnhout 1999 (CC CM, 158), I,
    3, p. 72.
          </note>
        </span>
      </div>
      <div type="testo">
        <p>
          De seculo nequam et valle miserie, ad scolas florentis patrie, ubi garrulitatis improbe nullus auditur tumultus, illius vocatione, cuius imperium in celo et in terris et in omnibus extenditur creaturis, grammaticorum eximius consocius noster et frater,
          <persName key="G., maestro di grammatica">magister G.</persName>
          <ref target="#Nbuav1zdjw" type="integer" />
          noviter evocatus, ab oculis nostris pertransiit velut umbra, immo evanuit; ad cuius transitum studii
          <placeName key="Napoli" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q2634">Parthenopensis</placeName>
          obscuratus est sol et luna eversa est in eclipsin
          <ref target="#Nqxypxas7l" type="integer" />
          . Nam ars grammatice que littere
          <ref target="#Nz7kuvcecq" type="integer" />
          vocabulo designatur, privata decoris radiis sedet in tenebris, et habet unde possit suum reiterare dolorem, duobus maritis tam modico tempore viduata. Nondum precedentis doloris sanata sunt vulnera, et sic calamitati calamitas et tempestas adicitur tempestati, dolor doloribus et vulneribus vulnera inferuntur. Mirum non modicum; hic est ordo preposterus et turbatus, quia naturaliter magistrum discipulus, hic autem magister est discipulum subsecutus; et hoc ideo quia mortis irregularitas de suo more perversa pervertit ordinem, que preponenda postponit, preponit e contrario postponenda. Proh dolor! Vitis frondosa
          <ref target="#Nxkd3u0q93" type="integer" />
          que subito aruit, cuius fructus exuberavit ad plenum. Nam in multitudine filiorum quos genuit, indefessus ille uterus magistralis intumuit, prevaluit, et tamquam cedrus
          <placeName key="Libano" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q822">Libani</placeName>
          superexcrevit, cui non sunt adequate virgule de deserto
          <ref target="#N6chwn9rcy" type="integer" />
          . Ipse quidem fuit alter
          <persName key="Giuseppe, figlio di Giacobbe" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q145746">Ioseph</persName>
          <ref target="#Njms8kzq34" type="integer" />
          cui omnes inviderunt parentes, quem seva bestia devoravit, videlicet mors, que per apheresin cunctis aufert mortalibus caput, a membris dividit et recidit. In cuius decisione vos qui floretis in cathedris, tanquam multorum capita plena oculis retro respicite, et ante diligenter attendite quantum tenuis et fragilis gloria secularis, que est quidam vapor ad modicum durans, velut fenum agri, quod mane floret et vespere decidit et arescit.
        </p>
        <p>
          Ad tutelam igitur bene vivendi, doctores incliti, subtracti
          <persName key="Petrus, magister">magistri P.</persName>
          , per illam syncopam a qua nullus grammaticus excusatur, statum et transitum reciprocantes in vobis, unum efficax per locum a simili in vobis colligite argumentum; similiter illud iter currere, quod noster socius precucurrit, cum de similibus idem iuditium habeatur.
        </p>
        <span type="notes">
          <note xml:id="Nqxypxas7l" type="integer">
            Cfr.
            <hi rend="italic">Matt.</hi>
            , 24, 29;
            <hi rend="italic">Marc.</hi>
            , 13, 24.
          </note>
          <note xml:id="Nxkd3u0q93" type="integer">
            Cfr.
            <hi rend="italic">Os.</hi>
            , 10, 1.
          </note>
          <note xml:id="N6chwn9rcy" type="integer">
            Cfr.
            <hi rend="italic">Cant.</hi>
            , 3, 6 ss.
          </note>
          <note xml:id="Njms8kzq34" type="integer">
            Cfr.
            <hi rend="italic">Gen.</hi>
            , 37 ss.
          </note>
          <note xml:id="Nz7kuvcecq" type="integer">
            I manoscritti, qui, offrono lezioni poco convincenti. Alcuni portano
    «lune», che può far venire in mente la similitudine tra la grammatica e il cielo
    della luna proposto da
            <persName key="Dante Alighieri" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q1067">Dante</persName>
            ,
            <hi rend="italic">Convivio</hi>
            , II 13, dove, però, il contesto è molto
    diverso. Per questo si è intervenuti pensando all’etimologia del termine «grammatica» e a un errore di trascrizione spiegabile paleograficamente.
          </note>
          <note xml:id="Nbuav1zdjw" type="integer">
            Forse si tratta di
            <persName key="Gualtiero da Ascoli">Gualtiero da Ascoli</persName>
            : cfr. C.H. Haskins,
            <hi rend="italic">Magister Gualterius Esculanus</hi>
            , in
            <hi rend="italic">Mélanges Ferdinand Lot</hi>
            , Paris 1925, pp. 245-257. Bisogna
    dire, tuttavia, che, per questo maestro, alcuni codici portano nomi diversi: cfr.
    Huillard-Bréholles,
            <hi rend="italic">Pierre de la Vigne</hi>
            cit., p. 395 n. 1, che riporta la lezione
    del cod. Phillipps, ora Monaco, MGH, A 1 (
            <persName key="Girardinus">Girardinus</persName>
            ). Del resto, la rubrica
    dei codici B2 e C2, strettamente legati tra loro, è questa: «Doloris littere de
    morte magistri
            <persName key="Pietro de Hibernia (Ybernia)" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q7179228">P. de Ybernia</persName>
            ».
          </note>
        </span>
      </div>
      <div type="escatocollo">
        <p />
        <span type="notes" />
      </div>
    </body>
  </text>
</TEI>