<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
  <teiHeader>
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title>Doc. 22</title>
        <respStmt>
          <resp>transcription by</resp>
          <name>Fulvio Delle Donne</name>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>mark-up by</resp>
          <name>Cristiano Amendola</name>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>main editor</resp>
          <name>Fulvio Delle Donne; Roberto Delle Donne</name>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <publicationStmt>
        <publisher>FedOA Press</publisher>
        <pubPlace>Napoli</pubPlace>
        <date>2025</date>
        <availability>
          <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/">Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0)</licence>
        </availability>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <listBibl>
          <bibl type="edition">Ed. di riferimento: Delle Donne 2010,  doc. 21 pp. 131-134</bibl>
          <bibl type="edition">Ed. precedenti: Epist., III 67; MD, II, col. 1220 (dal ms. P); HB, IV, pp. 383-385; Schirrmacher, pp. 624-626, n. 22 (dal ms. P); Denifle, pp. 435-436 (dal ms. P); Gauthier, pp. 323-324 (dal ms. P)</bibl>
          <bibl type="edition">Regesti: BF 4750; Z 4750</bibl>
          <bibl type="primary-source" />
          <bibl type="source" />
          <bibl type="tradition">Mss.: B, c. 64r-v; C, c. 53 r-v; P, c. 104v</bibl>
          <bibl type="bibliography" />
          <bibl type="main_source" />
        </listBibl>
        <msDesc>
          <msIdentifier>
            <idno>22</idno>
          </msIdentifier>
          <msContents>
            <summary>
              <p>
                <persName key="Manfredi di Svevia" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q164889">Manfredi</persName>
                invia ai maestri del quadrivio di
                <placeName key="Parigi" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q90">Parigi</placeName>
                trattati logici e matematici di
                <persName key="Aristotele" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q868">Aristotele</persName>
                e di altri autori tradotti in latino dal greco e dall’arabo
                <ref target="#N3h0nr3m6p" type="integer" />
                .
              </p>
              <span type="notes">
                <note xml:id="N3h0nr3m6p" type="integer">
                  La datazione a un periodo più o meno centrale del regno di
                  <persName key="Manfredi di Svevia" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q164889">Manfredi</persName>
                  è
  suggerita, a ragione, da BF, in cui si propone più specificamente il 1263. Per la
  contestualizzazione del documento cfr. Delle Donne,
                  <hi rend="italic">Guglielmo de Luna</hi>
                  cit.,
  pp. 236-243.
                  <persName key="Manfredi di Svevia" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q164889">Manfredi</persName>
                  accenna ai suoi studi, condotti per breve tempo a
                  <placeName key="Parigi" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q90">Parigi</placeName>
                  e a
                  <placeName key="Bologna" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q1891">Bologna</placeName>
                  , nel manifesto ai Romani del 24 maggio 1265: cfr. MGH,
                  <hi rend="italic">Const.</hi>
                  , II, ed. L. Weiland, Hannoverae 1896, n. 424, pp. 558-565: 561 (BF 4760; Z 4760); nonché Frugoni,
                  <hi rend="italic">Il manifesto</hi>
                  cit., p. 28: «tantum provise lascivie vanis rumoribus,
                  <placeName key="Parigi" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q90">Parisius</placeName>
                  seu
                  <placeName key="Bologna" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q1891">Bononie</placeName>
                  scolis parvo tempore studendo didicimus». Il testo del manifesto, trasmesso solo dal ms. che qui abbiamo siglato F, comunque,
  è molto dubbio: il passo in questione, infatti, è da considerare come una
  proposizione parentetica, con nessi assai labili con il resto della frase. D’altra
  parte difficile risulta la collocazione cronologica degli studi di
                  <persName key="Manfredi di Svevia" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q164889">Manfredi</persName>
                  nelle
  due università citate: va ricordato che – come abbiamo già visto –
                  <persName key="Federico II" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q130221">Federico II</persName>
                  , a più riprese, vietò ai suoi sudditi di andare a studiare fuori del Regno e in particolare a
                  <placeName key="Bologna" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q1891">Bologna</placeName>
                  . K. Hampe,
                  <hi rend="italic">Zum Manifest Manfreds an die Römer vom 24. Mai 1265</hi>
                  , «Neues Archiv der Gesellschaft für ältere Geschichtskunde», 36
  (1910), pp. 226-238: 232, suppone che
                  <persName key="Manfredi di Svevia" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q164889">Manfredi</persName>
                  abbia studiato a
                  <placeName key="Bologna" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q1891">Bologna</placeName>
                  nel 1245, quando fu prigioniero di
                  <persName key="Azzo VII d'Este" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q794469">Azzo d’Este</persName>
                  . Tuttavia, a quell’epoca,
                  <persName key="Manfredi di Svevia" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q164889">Manfredi</persName>
                  aveva 13 anni. Dunque, a mio parere, non è da escludere l’ipotesi che la frase
  di cui stiamo parlando sia da considerare la glossa di un copista, successivamente
  inglobata nel testo del manifesto.
                </note>
              </span>
            </summary>
          </msContents>
          <physDesc>
            <objectDesc form="copy" />
          </physDesc>
        </msDesc>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <docDate>
        <date>[1263 circa?]</date>
      </docDate>
      <div type="protocollo">
        <p>
          Sedentibus in quadrigis philosophice discipline
          <placeName key="Parigi" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q90">Parisiensis</placeName>
          studii doctoribus universis,
          <persName key="Manfredi di Svevia" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q164889">Manfredus</persName>
          Dei gratia etc.
        </p>
        <span type="notes" />
      </div>
      <div type="testo">
        <p>
          In extollendis regie prefecture fastigiis
          <ref target="#N6hvwtbwq2" type="integer" />
          , quibus congruenter officia, leges et arma communicant, necessaria fore credimus scientie condimenta, ne per huius suavis et mulcebris ignorantiam commixture, vires ultra liciti terminos effrenate lasciviant, et iustitia citra debiti regulas diminuta languescat. Hanc nos profecto, qui divina largitione populis presidemus, generali qua omnes homines natura scire desiderant
          <ref target="#Nk0uk12c1v" type="integer" />
          , et speciali qua gaudent aliqui voluntate proficere, ante suscepta regiminis nostri onera semper a iuventute nostra quesivimus, formam eius indesinenter amavimus et in odore unguentorum suorum semper aspiravimus indefesse. Post regni vero curas assumptas, quanquam operosa frequenter negotiorum turba nos distrahat, et civilis sibi ratio vendicet sollicitudinis nostre partes, quidquid tamen temporis de rerum familiarium occupatione decerpimus, transire non patimur otiosum, sed totum in lectionis exercitatione gratuita libenter expendimus, totum intelligentie, ut clarius vigeat instrumentum in acquisitione scientie, sine qua mortalium vita non regitur, liberaliter erogamus.
        </p>
        <p>
          Dum librorum ergo volumina, quorum multifarie multisque modis
          <ref target="#N34k89znd4" type="integer" />
          distincta chirographa divitiarum nostrarum armaria locupletant, sedula meditatione revolvimus, et accurata contemplatione pensamus, compilationes varie ab
          <persName key="Aristotele" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q868">Aristotele</persName>
          aliisque philosophis, sub Grecis Arabicisque vocabulis antiquitus edite in sermocinalibus et mathematicis disciplinis, nostris aliquando sensibus occurrerunt; quas adhuc originalium dictionum ordinatione consertas et vetustarum vestium, quas eis etas prima contexerat, operimento contectas, vel hominis defectus aut operis ad Latine lingue notitiam non perduxit. Volentes igitur ut reverenda tantorum operum senilis auctoritas apud nos non absque commodis communibus vocis organo traduce
          <ref target="#N5a7hzbm6e" type="integer" />
          iuvenescat
          <ref target="#N00d2dcqi6" type="integer" />
          , ea per viros electos et in utriusque lingue prolatione peritos instanter duximus, verborum fideliter servata virginitate, transferri. Quia vero scientiarum generosa possessio in plures dispersa non deperit et distributa per partes minorationis detrimenta non sentit, sed eo diuturnius perpetuata senescit, quo publicata fecundius se diffundit, huiusmodi celare laboris emolumenta noluimus, nec estimavimus nobis eadem retinere iucundum, nisi tanti boni nobiscum alios participes faceremus.
        </p>
        <p>Considerantes verumtamen quorum conspectibus quorumque iudiciis operis cepti primitie possent decentius deputari, ecce vobis potissime, velut philosophie preclaris alumnis, de quorum pectoribus promptuaria plena fluunt, libros aliquos, quos curiosum studium translatorum et lingua iam potuit fidelis instruere, consulte providimus presentandos. Vos igitur viri docti, qui de cisternis veteribus aquas novas prudenter educitis, qui fluenta melliflua sitientibus labiis propinatis, libros ipsos tamquam exennium amici regis gratanter accipite, et ipsos antiquis philosophorum operibus, qui vocis vestre ministeriis reviviscunt, quorumque nutritis famam, dum dogmata sternitis sapienter ut expedit, congregantes, eos in auditorio vestro, in quo grana virtutum fructificant, erroris rubigo consumitur et latentis scripture veritas aperitur, tum mittentis favore commoniti, tum etiam clari transmissi operis meritis persuasi, ad communem utilitatem studentium et evidens fame nostre preconium publicetis.</p>
        <span type="notes">
          <note xml:id="Nk0uk12c1v" type="integer">
            Cfr. Arist.,
            <hi rend="italic">Met.</hi>
            , I 980 a 21.
          </note>
          <note xml:id="N34k89znd4" type="integer">
            Cfr.
            <hi rend="italic">Hebr.</hi>
            , 1, 1.
          </note>
          <note xml:id="N5a7hzbm6e" type="integer">
            Il termine
            <hi rend="italic">tradux</hi>
            , nel senso di “supporto”, “mediazione”, è usato, in ambito svevo, anche da Nicola da Rocca,
            <hi rend="italic2">Epistolae</hi>
            cit., p. 53, n. 33.
          </note>
          <note xml:id="N00d2dcqi6" type="integer">
            Un simile gioco di parole costruito su
            <hi rend="italic">iuventus</hi>
            e
            <hi rend="italic">senilitas</hi>
            c’è anche nel doc. 15. Anche questa constatazione ha spinto a determinare la
            <hi rend="italic">constitutio textus</hi>
            di questo problematico passo.
          </note>
          <note xml:id="N6hvwtbwq2" type="integer">
            Simile espressione si legge anche all’inizio del doc. 18, databile, plausibilmente al 1259; ma qui l’uso del verbo
            <hi rend="italic">extollo</hi>
            – così come il successivo
«post regni vero curas assumptas» – sembra rimandare a un periodo non immediatamente
successivo all’incoronazione regia.
          </note>
        </span>
      </div>
      <div type="escatocollo">
        <p />
        <span type="notes" />
      </div>
    </body>
  </text>
</TEI>