<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
  <teiHeader>
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title>Doc. 2</title>
        <respStmt>
          <resp>mark-up by</resp>
          <name>Cristiano Amendola</name>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>transcription by</resp>
          <name>Fulvio Delle Donne</name>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>main editor</resp>
          <name>Fulvio Delle Donne; Roberto Delle Donne</name>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <publicationStmt>
        <publisher>FedOA Press</publisher>
        <pubPlace>Napoli</pubPlace>
        <date>2025</date>
        <availability>
          <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/">Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0)</licence>
        </availability>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <listBibl>
          <bibl type="edition">Ed. di riferimento: Delle Donne 2010, doc. 2 pp. 91-93</bibl>
          <bibl type="edition">Ed. precedenti: Gaudenzi, pp. 356-357 (dal ms. di Pistoia, Archivio Capitolare, 79)</bibl>
          <bibl type="edition">Regesto: Z 288</bibl>
          <bibl type="source-register" />
          <bibl type="primary-source" />
          <bibl type="tradition">Ms.: V2, c. 3r-v</bibl>
          <bibl type="bibliography" />
          <bibl type="main_source" />
        </listBibl>
        <msDesc>
          <msIdentifier>
            <idno>2</idno>
          </msIdentifier>
          <msContents>
            <summary>
              <p>
                <persName key="Federico II" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q130221">Federico II</persName>
                , sancendo severe pene, vieta a tutti i sudditi dell’impero e del regno di recarsi allo
                <hi rend="italic">Studium</hi>
                di
                <placeName key="Bologna" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q1891">Bologna</placeName>
                per studiare o per insegnare; ricorda, al contempo, le vantaggiose condizioni di vita garantite per chi frequenta lo
                <hi rend="italic">Studium</hi>
                di
                <placeName key="Napoli" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q2634">Napoli</placeName>
                <ref target="#Ny3z4iusml" type="integer" />
                .
              </p>
              <span type="notes">
                <note xml:id="Ny3z4iusml" type="integer">
                  A. Gaudenzi,
                  <hi rend="italic">La costituzione che interdice lo studio Bolognese</hi>
                  , «Archivio storico italiano», ser. V, 42 (1908), pp. 352-363, data al 1225, basandosi su un’informazione della cronaca di
                  <persName key="Pietro da Villola">Pietro da Villola</persName>
                  , in cui si dice che «eo anno intraditum fuit Studium civitatis
                  <placeName key="Bologna" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q1891">Bononie</placeName>
                  a
                  <persName key="Federico II" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q130221">Federico imperatore</persName>
                  precipiente dictum Studium ad civitatem
                  <placeName key="Napoli" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q2634">Napolli</placeName>
                  » (
                  <hi rend="italic">Corpus chronicorum Bononiensium</hi>
                  , ed. A. Sorbelli, in R.I.S.2, 18/1, Bologna 1938, p. 90); A.I. Pini,
                  <hi rend="italic">Federico II</hi>
                  cit., pp. 79-80, sulla base anche di altre cronache (e soprattutto su quella di
                  <persName key="Matteo Griffoni" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q41615592">Matteo Griffoni</persName>
                  ,
                  <hi rend="italic">Memoriale historicum de rebus Bononiensium</hi>
                  , edd. L. Frati - A. Sorbelli, in R.I.S.2, XVIII/2, Città di Castello 1902, p. 8, che, sicuramente non poggiandosi sulle notizie fornite da
                  <persName key="Pietro da Villola">Pietro da Villola</persName>
                  , per il 1225 dice: «
                  <persName key="Federico II" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q130221">Imperator Federicus</persName>
                  interdixit Studium in
                  <placeName key="Bologna" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q1891">Bononia</placeName>
                  et praecepit scolaribus studentibus
                  <placeName key="Bologna" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q1891">Bononiae</placeName>
                  quod recederent de
                  <placeName key="Bologna" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q1891">Bononia</placeName>
                  et irent ad studendum
                  <placeName key="Napoli" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q2634">Neapolim</placeName>
                  )» più specificamente, pensa che il documento sia dell’aprile 1225, pensando che il periodo di quattro mesi, concesso a dottori e scolari per ottemperare all’ordine, fosse stato determinato in maniera tale che gli interessati potessero tornare a
                  <placeName key="Napoli" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q2634">Napoli</placeName>
                  in tempo per l’inizio delle lezioni. A. Hessel,
                  <hi rend="italic">Geschichte der Stadt Bologna von 1116 bis 1280</hi>
                  , Berlin 1910, p. 425 e nota 45, pone la datazione posteriormente al luglio 1226 (dell’opera esiste anche una traduzione italiana, cur. G. Fasoli, Bologna 1975); seguito da G. De Vergottini,
                  <hi rend="italic">Lo Studio di Bologna, l’impero, il papato</hi>
                  , in G. De Vergottini,
                  <hi rend="italic">Scritti di storia del diritto italiano</hi>
                  , cur. G. Rossi, II, Milano 1977, pp. 697-792: 754; e da Arnaldi,
                  <hi rend="italic">Fondazione</hi>
                  cit., p. 81, i quali pensano che la costituzione sia posteriore al cosiddetto bando di
                  <placeName key="Borgo S. Donnino" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q3677689">Borgo S. Donnino</placeName>
                  , dell’11 o 12 luglio 1266, con cui veniva decretata la chiusura delle scuole della
                  <placeName key="Padania" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q505632">Padania</placeName>
                  . Tuttavia, pur riconoscendo la complessità della questione, mi sembra metodologicamente più corretto basarsi sulle informazioni riportate dalle citate cronache bolognesi, e datare il documento al 1225; del resto, se il documento dovesse essere datato al luglio 1226, calcolando anche il termine dei quattro mesi concessi, si dovrebbe pensare o che i corsi napoletani, inverosimilmente, cominciassero al più presto a metà novembre, oppure che il documento facesse riferimento all’“anno accademico” ancora successivo. Più specificamente, mi sembra che il documento vada datato al maggio o al giugno del 1225, perché in esso viene concesso un termine perentorio di quattro mesi, la cui scadenza – così come supposto da Pini – doveva coincidere con la data di inizio dei corsi; pertanto, la nostra proposta si basa sulla constatazione che i corsi, a
                  <placeName key="Napoli" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q2634">Napoli</placeName>
                  , dovevano cominciare nel mese di settembre, dato che il termine ultimo per l’arrivo in città, nel doc. 1, viene fissato al 29 settembre, e, nel doc. 4, al primo settembre.
                </note>
              </span>
            </summary>
          </msContents>
          <physDesc>
            <objectDesc form="copy" />
          </physDesc>
        </msDesc>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <docDate>
        <date>[1225 maggio o giugno?]</date>
      </docDate>
      <div type="protocollo">
        <p>
          <persName key="Federico II" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q130221">
            Fridericus Dei gratia Romanorum imperator semper augustus et rex
            <placeName key="Sicilia" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q1460">Sicilie</placeName>
          </persName>
          universis doctoribus et scolaribus
          <placeName key="Bologna" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q1891">Bononiensis</placeName>
          studii et aliis illuc se conferentibus fidelibus suis gratiam suam et bonam voluntatem.
        </p>
        <span type="notes" />
      </div>
      <div type="testo">
        <p>
          Quoniam diversitas corporum diversitatem sequitur animorum
          <ref target="#N4z28vazad" type="integer" />
          , ideo omnis potestatis regimen imperiale fuit iniunctum, a Domino scilicet constitutum, ne divisum in partes possit in aliquo minorari. Ex hoc itaque sumitur argumentum et preceptum emissum est speciale, ut singuli tanquam precellenti principi sint subiecti; et qui eius statutis resistunt, divine ordinationi apertius contradicunt: nec id equanimiter transeunt, quin pena legitima puniantur.
        </p>
        <p>
          Hoc autem
          <placeName key="Bologna" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q1891">Bononienses</placeName>
          minime attendendo, in multis se nobis non dubitaverunt opponere. Unde illorum excessibus cumulatis et culpa ipsorum crescente sine numero delictorum imperiale bannum causis legitimis incurrerunt. Et profectui studii, quod in
          <placeName key="Napoli" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q2634">civitate nostra Neapolitana</placeName>
          ad generale commodum omnium qui studere voluerint et scientiam sitiunt ordinandum et duximus, invidentes, illud quibusdam suis statutis, que illusiones potius dici possunt, de novo destruere et evacuare nituntur. Verum quia parum prodesset bonorum abstinentia, si perversorum remaneret rebellio impunita, ad eorum inhobidientiam ulciscendam, et ut ipsi in sua malitia sint reclusi, hac edictali constitutione sancimus ut nullus qui sit nostri imperii et regni iurisdictioni subiectus,
          <placeName key="Bologna" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q1891">Bononie</placeName>
          addiscere audeat vel docere.
        </p>
        <p>
          Quod si quis post quattuor menses a presentis constitutionis promulgatione contravenire presumpserit, sit ipso iure infamis, ut ad nullos actus legitimos admittatur, sit intestabilis, ut ex nullius capiat testamento et qualibet ultima voluntate, et eius sententiam tamquam illegitimam precipimus refutari. Et ne doctores et scolares pro delictis ipsorum
          <placeName key="Bologna" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q1891">Bononiensium</placeName>
          puniantur, ad nobilem civitatem nostram Neapolitanam, ubi viget studium a nobis cum multa diligentia ordinatum, accedere non postponant in personis et rebus sub nostra tranquillitate et protectione securi, ubi et loci viget amenitas, rerum copia et doctorum societas honorata.
        </p>
        <span type="notes">
          <note xml:id="N4z28vazad" type="integer">
            Cfr.
            <hi rend="italic">Decret. Greg. IX</hi>
            , III 8, 5 (=
            <hi rend="italic">Corpus iuris canonici</hi>
            , ed. Ae. Friedberg,
    II, Lipsiae 1882, col. 489).
          </note>
        </span>
      </div>
      <div type="escatocollo">
        <p />
        <span type="notes" />
      </div>
    </body>
  </text>
</TEI>