<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
  <teiHeader>
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title>Doc. 1</title>
        <respStmt>
          <resp>mark-up by</resp>
          <name>Cristiano Amendola</name>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <name>Fulvio Delle Donne</name>
          <resp>transcription by</resp>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>main editor</resp>
          <name>Fulvio Delle Donne; Roberto Delle Donne</name>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <publicationStmt>
        <publisher>FedOA Press</publisher>
        <pubPlace>Napoli</pubPlace>
        <date>2025</date>
        <availability>
          <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/">Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0)</licence>
        </availability>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <listBibl>
          <bibl type="edition">Ed. di riferimento: Delle Donne 2010, doc. 1 pp. 85-91</bibl>
          <bibl type="edition">Edd. precedenti: Epist., III 11; HB, II, pp. 450-453; Ryccardus, pp. 113-116</bibl>
          <bibl type="edition">Regesti: BF 1537; Z 1537</bibl>
          <bibl type="source-register" />
          <bibl type="primary-source" />
          <bibl type="tradition">Mss.: A3, cc. 134v-135v; 14r-v; B, cc. 49v-50r; B2, c. 79r-v; C, cc. 43v- 44r; C2, cc. 107v-108r; N, cc. 21v-22r; O, cc. 134v-135r; V, cc. 51r-52r; V2, c. 14r-v</bibl>
          <bibl type="bibliography" />
          <bibl type="main_source" />
        </listBibl>
        <msDesc>
          <msIdentifier>
            <idno>1</idno>
          </msIdentifier>
          <msContents>
            <summary>
              <p>
                <persName key="Federico II" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q130221">Federico II</persName>
                vieta ai propri sudditi di andare a studiare o insegnare al di fuori del regno e ordina agli studenti di recarsi entro il giorno di s. Michele (29 settembre) allo
                <hi rend="italic">Studium</hi>
                napoletano appena istituito, garantendo la presenza di insigni maestri, come
                <persName key="Roffredo di Benevento" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q3940064">
                  Roffredo Epifanio da
                  <placeName key="Benevento" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q13437">Benevento</placeName>
                </persName>
                e
                <persName key="Benedetto da Isernia" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q3638123">
                  Benedetto da
                  <placeName key="Isernia" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q13450">Isernia</placeName>
                </persName>
                , vantaggiose condizioni di vita e agevolazioni economiche.
              </p>
            </summary>
          </msContents>
          <physDesc>
            <objectDesc form="copy" />
          </physDesc>
        </msDesc>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <docDate>
        <date>1224 giugno 5, Siracusa</date>
      </docDate>
      <div type="protocollo">
        <p>
          <persName key="Federico II" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q130221">
            Fridericus Dei gratia Romanorum imperator semper augustus et
            <ref target="#Nibuhawh94" type="alpha" />
            <placeName key="Sicilia" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q1460">Sicilie</placeName>
          </persName>
          rex, archiepiscopis, episcopis et aliis ecclesiarum prelatis, marchionibus, comitibus, baronibus, iustitiariis, camerariis, comestabulis, baiulis, iudicibus et universis per regnum
          <placeName key="Sicilia" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q1460">Sicilie</placeName>
          constitutis fidelibus suis presentes litteras inspecturis gratiam suam et bonam voluntate
          <ref target="#Nra6ldwcpp" type="integer" />
          .
        </p>
        <span type="notes">
          <note xml:id="Nra6ldwcpp" type="integer">
            Nel 1224
            <persName key="Federico II" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q130221">Federico</persName>
            non poteva ancora vantare il titolo di re di
            <placeName key="Gerusalemme" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q3761342">Gerusalemme</placeName>
            ,
                        che invece si trova prevalentemente nei manoscritti che trasmettono la
                        redazione grande in cinque libri dell’epistolario di
            <persName key="Pier della Vigna" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q1394860">Pier della Vigna</persName>
            ;
            <persName key="Federico II" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q130221">Federico</persName>
            assunse quel titolo solo a partire dall’anno successivo. L’incongruità del titolo veniva fatta rilevare, implicitamente, già da Huillard-Bréholles,
            <hi rend="italic">Historia Diplomatica</hi>
            cit., II, p. 450; e da Torraca,
            <hi rend="italic">Le origini</hi>
            cit., p. 5.
          </note>
          <note xml:id="Nibuhawh94" type="alpha">
            augustus] Ierusalem
            <hi rend="italic">add. N, V, V2, HB</hi>
          </note>
        </span>
      </div>
      <div type="testo">
        <p>
          Deo propitio per quem vivimus et regnamus, cui omnes actus nostros offerimus, cui omne quod agimus imputamus, in regnum nostrum desideramus multos prudentes et providos fieri per scientiarum haustum et seminarium doctrinarum, qui facti discreti per studium et per observationem iuris iusti Deo serviant, cui serviunt omnia, et nobis placeant per cultum iustitie, cuius preceptis omnes precipimus obedire. Disponimus autem apud
          <placeName key="Napoli" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q2634">Neapolim</placeName>
          amenissimam civitatem doceri artes et cuiuscumque professionis vigere studia ut ieiuni et famelici doctrinarum in ipso regno inveniant unde ipsorum aviditatibus satisfiat, neque compellantur, ad investigandas scientias, peregrinas nationes expetere nec in alienis regionibus mendicare. Bonum autem hoc rei nostre publice profuturum intendimus, cum subiectorum commoda speciali quadam affectionis gratia providemus, quos, sicut convenit, eruditos pulcherrima poterit spes fovere et bona plurima promptis animis expectare; cum sterilis esse non possit accessio, quam nobilitas sequitur, cui tribunalia preparantur, sequuntur lucra divitiarum, favor et gratia comparantur. Insuper studiosos viros ad servitia nostra non sine magnis meritis et laudibus convocamus, secure illis qui discreti fuerint per instantiam studii iuris et iustitie regimina committentes.
        </p>
        <p>
          Hilares igitur et prompti satis ad professiones quas scolares desiderant animentur, quibus ad inhabitandum eum locum concedimus ubi rerum copia, ubi ample domus et spatiose satis et ubi mores civium sunt benigni; ubi etiam necessaria vite hominum per terras et maritimas facile transvehuntur, quibus per nos ipsos utilitates querimus, conditiones disponimus, magistros investigamus, bona promittimus et eis quos dignos viderimus donaria conferemus. Illos siquidem in conspectu parentum suorum ponimus, a multis laboribus liberamus, a longis itineribus et quasi peregrinationibus absolvimus. Illos tutos facimus ab insidiis predatorum et qui spoliabantur fortunis suis et rebus longa terrarum spatia peragrantes, scolas suas levioribus sumptibus et brevioribus cursibus a liberalitate nostra se gaudeant assecutos. De numero autem prelatorum, quos ibi duximus destinandos, mittimus magistrum
          <persName key="Roffredo di Benevento" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q3940064">
            R. de
            <placeName key="Benevento" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q13437">Benevento</placeName>
          </persName>
          <ref target="#Nbha0i4cgi" type="integer" />
          <ref target="#Nm6p23jyhx" type="alpha" />
          iudicem et magistrum
          <persName key="Benedetto da Isernia" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q3638123">
            B. de
            <placeName key="Isernia" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q13450">Ysernia</placeName>
          </persName>
          <ref target="#Ny6mxns4fq" type="integer" />
          fideles nostros civilis scientie professores, viros magne scientie, note virtutis et fidelis experientie, quam nostre semper exhibuerunt et exhibent maiestati: de quibus sicut de aliquibus regni nostri fidelibus fiduciam gerimus pleniorem. Mittimus quoque … et … in tali scientia … et … in tali etc.
        </p>
        <p>
          Volumus igitur et mandamus vobis omnibus qui provincias regitis, quique administrationibus aliquibus presidetis ut hec omnia passim et publice proponatis et iniungatis sub pena personarum et rerum, ut nullus scolaris legendi causa exire audeat extra regnum nec infra regnum aliquis audeat addiscere alibi vel docere, et qui de regno sunt extra regnum in scolis, sub pena predicta eorum parentibus iniungatis ut usque ad festum sancti Michelis nunc proximum revertantur. Conditiones autem quas scolaribus concedimus erunt iste: in primis quod in civitate predicta doctores et magistri erunt in qualibet facultate. Scolares autem, undecumque venerint, securi veniant morando, stando et redeundo, tam in personis quam in rebus nullam sentientes in aliquo lesionem. Hospitium quod melius in civitate fuerit scolaribus locabitur pro duarum unciarum auri annua pensione, nec ultra extimatio eius ascendet. Infra predictam autem summam et usque ad illam omnia hospitia sub extimatione duorum civium et duorum scolarium locabuntur. Mutuum fiet scolaribus ab illis qui ad hoc fuerint ordinati secundum quod eis necesse fuerit, datis libris in pignore et precario restitutis, receptis a scolaribus fideiussoribus pro eisdem. Scolaris vero qui mutuum recipiet iurabit quod de terra aliquatenus non recedet donec precaria restituet: vel mutuum ab eo fuerit exsolutum, vel alias satisfactum fuerit creditori. Predicta autem precaria a creditoribus non revocabuntur, quamdiu scolares voluerint in studio permanere. Item omnes scolares in civilibus sub eisdem doctoribus et magistris debeant conveniri. Omnes igitur amodo, qui studere voluerint in aliqua facultate, vadant
          <placeName key="Napoli" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q2634">Neapolim</placeName>
          ad studendum, et nullus sit ausus pro scolis extra regnum exire, vel infra regnum in aliis scolis addiscere vel docere: et qui sunt de regno extra regnum in scolis, usque ad festum sancti Michelis proximum venturum, sine more dispendio revertantur. De frumento autem, vino, carnibus piscibus et aliis, que ad victum pertinent, modum nullum statuimus, cum in hiis omnibus abundet provincia, que vendentur scolaribus secundum quod venduntur civibus et etiam per contradam.
        </p>
        <p>Vos igitur ad tantum et tam laudabile opus et studium invitantes, conditiones subscriptas vobis promictimus observare et personis vestris honorem conferre per nos, et precipere generaliter ut ab omnibus conferatur.</p>
        <span type="notes">
          <note xml:id="Nm6p23jyhx" type="alpha">
            Benevento]
            <hi rend="italic">… B, B2, C, C2</hi>
            ; Seneveto
            <hi rend="italic">N</hi>
            ; Varano
            <hi rend="italic">Epist.</hi>
          </note>
          <note xml:id="Nbha0i4cgi" type="integer">
            Su questo personaggio cfr. soprattutto G. Ferretti,
            <hi rend="italic">Roffredo Epifanio da
      Benevento</hi>
            , «Studi Medievali», 3 (1908), pp. 230-287; inoltre M. Bellomo,
            <hi rend="italic">Intorno
      a Roffredo Beneventano: professore a Roma?</hi>
            , in
            <hi rend="italic">Scuole, diritto e società
      nel Mezzogiorno medievale d’Italia</hi>
            , cur. M. Bellomo, I, Catania 1985, pp. 135-
      181. Riguardo alla sua presenza presso lo
            <hi rend="italic">Studium di Napoli</hi>
            cfr. E.M. Meijers,
            <hi rend="italic">Juris interpretes saec. XIII</hi>
            , Napoli 1925, pp. XIII-XIV. Bisogna, tuttavia, fare
      presente che per il nome di questo maestro, così come anche per quello successivo,
      sussiste molta discordanza nella tradizione dei testimoni: cfr. anche
      Huillard-Bréholles,
            <hi rend="italic">Historia diplomatica cit.</hi>
            , II, p. 451, nota b. Le discordanze
      nella ricorrenza dei nomi, così come la presenza di differenti iniziali riportate
      da molti codici per indicare i nomi, o i puntini sospensivi che, più sotto, sostituiscono
      i nomi stessi, sono spiegabili col fatto che questo documento venne
      utilizzato come modello retorico e inserito in raccolte di dictamina.
          </note>
          <note xml:id="Ny6mxns4fq" type="integer">
            Sul personaggio cfr. Meijers,
            <hi rend="italic">Juris interpretes</hi>
            cit., pp. 1-75; inoltre I.
      Walter,
            <hi rend="italic">Benedetto da Isernia</hi>
            , in
            <hi rend="italic">Dizionario Biografico degli Italiani</hi>
            , 8, Roma
      1966, pp. 432-433; F. Martino,
            <hi rend="italic">Una “ignota” lettura toscana di Benedetto
      d’Isernia. Nuove indagini sul manoscritto Laurenziano Plut. 6 sin. 3</hi>
            , «Quaderni
      catanesi di studi classici e medievali», 14 (1985), pp. 433-453. Su
            <persName key="Pietro de Hibernia (Ybernia)" ref="Q7179228">Pietro de Hibernia</persName>
            , indicato da alcuni manoscritti in alternativa a
            <persName key="Benedetto da Isernia" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q3638123">
              Benedetto da
              <placeName key="Isernia" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q13450">Isernia</placeName>
            </persName>
            ,
      ma più tardo, cfr. C. Baeumker,
            <hi rend="italic">Petrus de Hibernia</hi>
            , «Sitzungsberichte der
      Bayer. Akademie der Wissenschaften. Pilos. - philol. und hist. Kl.», (1920/8);
      M. Grabmann,
            <hi rend="italic">Mittelalterliches Geistesleben</hi>
            , München 1926, pp. 246-265;
      J.A. Weisheipl,
            <hi rend="italic">Tommaso d’Aquino</hi>
            cit., pp. 22-23; Petrus de Ybernia,
            <hi rend="italic">Expositio
      et quaestiones in Aristotelis librum de longitudine et brevitate vitae</hi>
            , ed.
      M. Dunne, Louvain-la-Neuve - Paris 1993; M. Dunne,
            <hi rend="italic">Peter of Ireland, the
      university of Naples and Thomas Aquinas’ early education</hi>
            , «Yearbook of the
      Irish Philosophical Society», (2006), pp. 84-96. Va segnalato, comunque, che
      nella versione della lettera fornita da
            <persName key="Riccardo di San Germano" ref="Q349351">Riccardo di San Germano</persName>
            non c’è nessun
      altro nome oltre a quello di
            <persName key="Roffredo di Benevento" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q3940064">
              Roffredo di
              <placeName key="Benevento" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q13437">Benevento</placeName>
            </persName>
            .
          </note>
        </span>
      </div>
      <div type="escatocollo">
        <p>
          Datum
          <placeName key="Siracusa" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q13670">Siracusie</placeName>
          , V Iunii, XII indictionis
          <ref target="#Nnr0ko7zjs" type="integer" />
          .
        </p>
        <span type="notes">
          <note xml:id="Nnr0ko7zjs" type="integer">
            Sussiste qualche incertezza sul mese di datazione della lettera. Infatti,
            <persName key="Riccardo di San Germano" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q349351">Riccardo di San Germano</persName>
            nella sua versione della lettera (la sola in cui la lettera risulta datata) contenuta nella prima redazione della cronaca, riporta la data del 5 giugno; ma, a p. 113 della sua edizione curata da Garufi (in entrambe le redazioni), riassumendo gli eventi di quel periodo, ci dice che la lettera fu inviata in luglio: le due redazioni dell’opera di
            <persName key="Riccardo di San Germano" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q349351">Riccardo di San Germano</persName>
            sono state controllate anche sui manoscritti (quello che abbiamo siglato A3 contenente la prima redazione, e quello di Montecassino, Biblioteca dell’Abbazia, 507, contenente la seconda redazione). Tuttavia, nel doc. 2,
            <persName key="Federico II" ref="https://www.wikidata.org/wiki/Q130221">Federico II</persName>
            concede un termine di quattro mesi per ottemperare ai propri ordini: dunque, se sussisteva una prassi che prevedeva quei termini, sembra più probabile che il mese corretto sia giugno. Per un’analisi retorico-stilistica di questo documento e sul suo autore cfr. F. Delle Donne,
            <hi rend="italic">La fondazione dello Studium di Napoli: note sulle circolari del 1224 e del 1234</hi>
            , «Atti dell’Accademia Pontaniana», n. ser., 42 (1993), pp. 179-197.
          </note>
        </span>
      </div>
    </body>
  </text>
</TEI>