BERNARDI THESAURARII LIBER DE ACQUISITIONE TERRAE SANCTAE Ab anno 1095 usque ad Annum circiter 1230.

CAP. LXXI. De tertio proelio, et inspiratione ad pugnam mirabili.

Scintillante igitur lucis aurora iterum proelium laeti viriliter reassumunt. Alii ad petrarias et machinas concurrunt, alii Castellum ligno fabrefactum ascendunt; arcubus et balistis sagittas creberrime jaciunt, lapides et spicula manibus fulminant. Alii castellum nituntur ad moenia vehere; sed Turchi ad defensionem non segniter se habent, sed ictibus innumeris vices Christianis rependunt. Et quamquam multi hinc inde mortales corruerent, nulla tamen a superstitibus in tam arduo, tamque discriminoso proelio pusillanimitas apparebat.

CAP. LXXII. De maleficis mulieribus.

Contigit porro in ipsius pertinacia pugnae, quod non est silentio omittendum. Quum enim Christiani petrariam ingentem haberent, quam Cahable vocabant, cum qua immensos lapides jaciebant, Turchi diffisi eam mole sua et compaginationis artificio non posse confringere (neque enim lapides aut ignem propter ejus distantiam immittere poterant) veteranas duas maleficas mulieres evocarunt, ut ipsam petrariam suis carminibus sive incantationibus fascinarent. Quae statim accitis secum puellis tribus murum ascenderunt, et dum suas profanas incantationes inchoassent (mirabile dictu!) petraria ipsa lapidem ingentem emittens, jactum divina dirigente virtute, percussit maleficas, et ad terram collisis cadaveribus, infelices earum animas inferis reddiderunt. Tunc Christiani una voce conclamantes hu hu, in risum magnum moti sunt; sed Turchi valde turbati, ex hoc autumantes infelix sibi augurium pervenisse. Quumque usque ad horam meridianam proelium perdurasset, et Christiani multum laborantes armis modicum profecissent, de victoria diffisi, illos pertaesum est proelii. Dumque machinas confractas, et fumantes retrahere, et proelium in crastinum differre statuerent, ex quo Turchi in multam elati arrogantiam, multis jam conviciis Christianos exprobrarent, solita Christi pia clementia miraculose dignata est clientulis suis assistere. Apparuit siquidem in Monte Oliveti cunctis videntibus et stupentibus miles quidam, qui relucenti clypeo Christianis discendentibus regressum innuebat ad proelium. Hunc nemo novit, neque postmodum visus est. Dux vero Godefridus , et Eustachius ejus frater, qui ad castellum remanserant, disposituri quae ad reducendum machinas incumbebant, viso militis signo discendentes ad proelium instanter hortantur regredi, et victoriam pollicentur. Factum est denique, ut eo inspirante, qui manus suorum docebat ad proelium, tanto applausu singuli reverterentur ad pugnam, ac si nullo proeliandi lacessiti toedio, victoriam jam viderent. Qui in castris vulnerati jacebant, valetudine miraculosa resumta ad proelium festinabant. Acierum Duces, ut caeteri animarentur, et primi erant, et primos excipiebant hostium ictus, seque inter confertissimos hostium cuneos immittebant, unde reliqui magis ac magis afficiebantur ad pugnam. Mulieres quoque Christi pugiles hortabantur fortiter proeliari, et inter acies discurrentes, eisque potum proeliantibus ministrabant. Tamdem alacritate ac virtute tanta pugnatum est, ut repletis foveis Christiani fortem obtinuerint barbacanam, et ad Urbis moenia castellum perduxerint, et funes, quibus tentorium involucra, et alia ante moenia posita ad jactus lapidum recipiendos pendebant, incidentes ante castellum locarunt, ut castelli pontem depositum sustinerent. Erat enim ex fragili lignorum materia, ita quod armatorum impressionem transeuntium non potuisset commode sustinere.

CAP. LXXIII. De ingressu Christianorum in Hierusalem sub Duce Godefrido .

Dum haec aguntur in Urbis parte Septentrionali sub Duce Godefrido , Tholosanus Comes cum reliquis, qui in Australi parte pugnabant, repleta triduo fovea profunda, jam muros Urbis attigerat, et tornellam unam scindebant. Et licet cor humanum cogitare non possit, quanto a Latinis pugnaretur ardore, ex responso tamen viri Dei, qui in eremo Montis Oliveti morabatur, victoriam eo die futuram praedicentis, mirabilis illis bellandi crevit audacia, non immemores, militem gyrantem clypeum se quoque vidisse. Hoc igitur bino aggressu felicitati Latini , Coelorum Dominus illorum acceptasse obsequium, patenter ostendit, dum jam conquassatis hostium viribus usque ad moenia omnia possiderent. Quumque jussu Godefridi hi, qui in castello ligneo erant, ignem saccis moeniis appositis, bombocine, foeno, et sarmentis refertis immisissent, nubes adeo fusca et condensa orta est, ut visum omnium offuscaret. Sed Aquilone flante conversa est ad eos, qui moenia defendebant, quorum ita obtenebravit visus, et confudit auditus, ut coacti sint a moeniis et propugnaculis discedere. Quod dum Godefridus , Princeps quidem in agendis bellicis circumspectus, primum adversisset, statim jussit castelli pontem deponi, primusque funibus obfirmatum transiens, Sanctam Urbem intravit, et cum eo Eustachius frater ejus. Hos sequuti sunt Bertoldus , et Gilbertus fratres natione de Tornaco , viri strenui atque magnanimes. Post eos tantus succedit concursus intrantium, ut prae mole ipsorum multitudinis pons fere deficeret. Custodes autem Turrium dum adverterent impessionem intrantium, et supra moenia Godefridi vexillum, relictis Turribus in urbem descendunt, et in viarum angustiis intrantibus se opponunt. Qui vero in castris erant, comperto quod magna pars eorum urbem intraverant, et Turres nonnullas ceperant, non exspectato mandato scalas ad moenia erigunt, et festinanter ascendunt. Singuli quidem bini milites unam scalam habebant, sicut jusserat Godefridus , qui per moenia et propugnacula discurrens, in eis ascendentes locabat ad fortilitias obtinendas. Ascenderunt itaque Principes inclyti post Godefridum et fratrem, scilicet Flandriae Comes, Dux Northmandiae , Tancredus Apuliae , Hugo Senior Comes Sancti Pauli , Balduinus de Borch , et alii, quos enumerare esset difficile. Quorum dum agnovisset introitum Godefridus , Portam Sancti Stephani fractis repagulis aperiri mandavit. Quo facto, summa festinantia et celeritate mirabili cunctus in urbem Latinorum intravit exercitus. Erat autem tunc Feria Sexta, hora Nonae. Nec quidem absque divino mysterio haesitandum hac die et hora illud a Domino esse factum, quod simili die et hora pari mortem voluit, ut nos redimeret peccatores.

CAP. LXXIV. De ingressu Christianorum in Templum.

Facto igitur Christianorum, ut dictum est, in urbe congressu, singuli per urbem discurrunt, et nulli ex hostibus parcentes sexui, vel aetati, quotquot inveniunt, eos gladiis trucidant. Brevi autem tanta fuit per urbem occisorum strages, et acervi cadaverunt tam ingentes, ut sicut torrens decurrente cruore plateae et viae urbis eisdem cadaveribus replerentur. Quumque in centro urbis jam pervenissent, Turchos imperterrite occidendo, Tholosanus Comes, et qui cum eo erant in obsidione urbis a parte Meridionali, horum ignari, adhuc urbem strenue oppugnabant, contra quos Turchi viriliter resistebant. Sed tamdem invalescente clamore eorum, qui intraverant, et ejulatibus occisorum, Turchi ibi resistentes Comiti atque suis, convertuntur in fugam, solum salutis latebras quaeritantes. Qui fugae praesidio evadere poterant, se ad urbis municipium convertebant. Comes igitur Tholosanus his visis, deposito ponte castelli, quo urbem expugnabat, in eam descendit, et cum eo Isoardus Comes de Dia , Episcopus de Albare , et nonnulli alii proceres. Reliqui scalis ad moenia appositis ascendentes similiter intraverunt. Qui per urbem incedentes, hostes sibi obvios trucidabant, nec tunc erat in fuga subsidium. Qui enim manus Godefridi et suorum evadebant, non poterant effugere gladios Comitis Tholosani . Nulli erat propositum a gladiis abstinendi. Stupendum et horrendum erat stragem conspicere occisorum. Porro quum in Atrio Templi confugisset hostium multitudo mirabilis, tum quod locus in urbe sacratior, tum munitione securior, Tancredus tamen Ducis Apuliae nepos, quem magna pars exercitus sequebatur, Templum aggressus est, et breviter illud cepit, nec sine maxima internecione Turchorum ; praedam opimam inde recepit, quam postmodum communem cum reliquis habuit. Concurrentes autem caeteri Christiani, qui in Templo Turchos audierant confugisse, omnes in ore gladii posuerunt, tantaque caede in eos debacchati sunt, ut usque ad equorum genua in sanguine equitarent. Merito autem hoc eis in eo loco contigit, ut qui Mahometi sordibus Templum Domini profanaverant, ibi effusione proprii sanguinis poenas meritas luerent. Inventa sunt autem solum intra Templi Atrium plusquam decem millia occisorum, exceptis qui per urbem corruerat. Et quia ante urbis ingressum erat decretum, ut singulae aedes singulorum capientium essent, unusquisque Principum et militum captas aedes signabat. Ante vero quam arma deponerent, singulis Turribus et propugnaculis deputaverunt custodes. Timebant enim, ne circumstantium urbium, et locorum incolae, qui Turchi sive Saraceni erant, clam simul, coadunati et Christianis insciis, urbem subito introirent.

CAP. LXXV. De processione Fidelium capta Urbe et apparitione defunctorum.

Capta itaque, ut dictum est, Hierusalem Urbe Sancta, trucidatisque hostibus, et custodiis deputatis, Christiani armis depositis, loti corpora, et vestes mundas induti, nudipedes Loca Sancta, quae Christus sua corporali praesentia sanctificaverat, cum multis lacrymis visitarunt, terram ipsam deosculantes, quam beati pedes calcaverant Jesu Chrisi. Clerus vero et Populus Christianus, qui in Urbe morabantur, quoscumque Turchorum saeva barbaries variis pro Christo tormentis oppresserat, de tanta laeti victoria, solemni processione Principibus et reliquo exercitui obviam venientes, illos cum canticis, et gratiarum actionibus ad Sepulcrum Domini perduxerunt. Pium autem erat et jucundum pariter, solemnem illam processionem videre Principum, atque fidelium Populi Christiani, qui prae gaudio tantae victoriae in Crucis effigiem in terram positi ante ipsum Sepulcrum devotas lacrymas effundebant. Tanta quippe erat lacrymarum ubertas, tantusque suspiriorum gemitus ac si ipsum Christi sacratissimum Corpus in eodem Sepulcro quiescere cernerent. Tanto deinde tripudio cordibus exultabant, tantoque jubilo Salvatorem Dominum collaudabant, quod diem meruissent desideratae laetitiae conspicere, qua per labores ipsorum erepta erat Sancta Civitas de manibus impiorum, ut ipsum vitae residuum fastidium reputarent, ad supernam Hierusalem anhelantes. Tantisque tamque profusis eleemosynarum largitionibus intendebant, ut de temporali ipsorum substantia curare modicum viderentur, nec Loca Sancta Urbis visitando ullis poterant itineribus fatigari. Ipsa quoque die, qua capta est Civitas, multorum Fidelium assertione recolendae memoriae Haymarus Podiensis Episcopus, qui in ea peregrinatione Antiochiae defunctus, tantis in exercitu virtutibus claruerat, in eadem Urbe Sancta apparuit, typum repraesentans laetitiae, quem et multi et fide digni referebant, primitus eum vidisse moenia conscendentem, et ipsum sequi alios invitantem. Alii etiam nonnulli Peregrini, qui in ipso itinere pro Christi amore occubuerant, eadem die manifeste multis apparuerunt visitantibus Ecclesias Urbis et alia Sancta Loca. Ex quo pia fidelium credulitas merito tenere potest, Dominum et Salvatorem hanc Urbem Sanctam sibi prae caeteris elegisse, qui etiam mortuis in ejus peregrinatione vitam restituit, ut pia vota complerent. Dignatus est praeterea et in hoc illud antiquum renovare miraculum, quando in ejus resurrectione multa Sanctorum Corpora, quae dormierant, surrexerunt, et apparuerunt multis in Sancta Civitate Hierusalem . Nec immerito hujus miraculi innovatio habita est in hac die, qua quodammodo Christus in Urbe sua iterato resuscitasse visus est, dum de cruenta Barbarorum servitute suam Urbem Sanctam legibus, immo illusionibus Mahometi profanatam, et veluti mortuam restituere ad vitam dignatus est Fidei Christianae. Tunc adimpletum est quod dixit Dominus per Prophetam: Laetamini omnes cum Hierusalem, et conventum facite, qui diligitis eam. Pauperes Christiani, qui in Hierusalem morabantur, et barbaram passi fuerant servitutem, quum vidissent virum venerabilem Petrum Eremitam , hujus sanctae peregrinationis initiatorem, quem quinto jam anno elapso primum in Hierusalem agnoverant, statim profusis lacrymis ad ejus genua procumbentes, tamquam suae libertatis Deo auctore ministrum, magnis excipiebant applausibus, Salvatorem in eo Dominum devotissime collaudantes. Eo quoque tempore Patriarcha Hierusalem non erat in Urbe. Perrexerat siquidem Cyprum , petiturus a fidelibus eleemosynam, qua Christiani, qui in Hierusalem erant, explere possent barbarae avaritiae sitim, interminantis assidue eversionem et gladium.

CAP. LXXVI. Qualiter purgata Urbe, et spoliis in commune redactis, instituta est dies captionis Urbis semper haberi solemnis.

Postquam autem Principes et universus Christianorum exercitus solemnem expleverunt processionem, Sancta Urbis Loca cum psalmodiis et orationibus visitantes, communi omnium decreto purgata est Civitas cadaveribus mortuorum, ne foetore mortifero aërem corrumpi contingeret. Et factis profundis foveis, ipsa cadavera inibi injecerunt, terra operientes, nonnulla cremantes, vento infames eorum cineres tradiderunt. Auri et argenti, vestium, lapidum pretiosorum, frumenti, vini, et olei opima praeda in communi deducta est, et sub hasta vendita. Pretium quoque in commune redactum. Post haec quieti, curaeque corporum operam impenderunt universi. Sed ne quoque tantae gratiae apparerent ingrati, assensu omnium stabilitum est, ut illa recolenda dies, qua Sanctam Urbem intraverant, solemnis perpetuo a Fidelibus haberetur, in qua annuatim ab omni servili opere desistentes, divinae laudi vacarent, et pro fidelibus defunctis Peregrinis Christi misericordiam implorarent. Inter haec quum Turchi , qui se in Urbis municipio, quod Turris David dicitur, reduxerant, adverterent, quod Sancta Civitas erat in Christianorum libera potestate, nullius quoque spem sibi restare subsidii, pacta salute, et indemnitate personarum et rerum cum Comite Tholosano , securoque eis ab ipso Comite praestito conductu usque Ascalonam , eidem Comiti municipium tradiderunt. Capta est itaque in hunc modum urbs Sancta Hierusalem Anno Incarnationis Verbi Dei MXCIX. Idibus Julii, qui fuit XV. dies mensis ejusdem, Feria VI. circa horam Nonae, XXXIX obsidionis die, Anno III. peregrinationis incoeptae, Anno vero circiter CCCCLX. ex quo sub Heraclio Imperatore sucunda vice capta, possessa est a Saracenis ; sedente autem Romae Apostolico Urbano hujus nominis II , imperante Henrico hujus nominis IV. Imperii scilicet ejus Anno XLIV., regnante Philippo Rege Francorum hujus nominis I., imperante Alexio Constantinopolitano Imperatore, regnante in Anglia Willelmo hujus nominis II. filio Willelmi Nothi . Circa quae tempora Grandimontensium, Carthusiensium, et Cisterciensium Ordines inchoarunt.

CAP. LXXVII. Qualiter Christiani Godefridum Lotharingiae Ducem in Regem Hierusalem elegerunt.

Hac igitur peracta tam memorabili, quam mirabili victoria, postquam quieti et curae corporum diebus VIII. Christiani vacassent, ad disponendum rei publicae statum animos converterunt. Congregatis itaque Principibus universis cum omni Populo et orationibus ad Deum fusis, et Sancti Spiritus gratia devotissime invocata, qua cordibus eorum divinitus inspiratis dignum possent eligere, qui ad Regni Hierosolymitani fulcienda gubernacula sufficiens haberetur, per viam tamdem scrutinii procedere decreverunt. Spretis allegationibus Cleri, cujus pars maxima auctore Calabritano quodam Episcopo civitatis Marterainae , fastu potius superbiae, quam Dei zelo ducti, praetenderet primitus esse de Patriarchae electione tractandum, quum spiritualia forent temporalibus digniora. Sed quum Clerus ipse defuncto bonae memoriae Podiensi Episcopo, ejusque successore Willielmo Auraxiae Episcopo, destituti Pastore, facti essent Clerici in lasciviis et aliis illicitis effrenes, et ipsis Laicis deteriores, eorum verba pensi modicum habuerunt. Electi sunt ex Principibus quatuor spectatae virtutis, et integerrimae fidei scrutatores, qui per viam scrutinii singulorum Principum scrutarentur vitam et mores, et omnium virtutes et merita diligentissime indagarent. Dum autem electi sua solemniter scrutinia peragerent, perventumque esset, ut de virtutibus et vitiis Godefridi Principis a notis, familiaribus, et secretorum ejus consciis sub attestatione divini judicii et jurisjurandi religione exactissime perquirerent, compertum est in hoc solum reprehensionis sibi notam adscribi, morem sibi inesse nonnullis molestum, quod videlicet expleto divino Officio, Sanctorum imaginum contemplationi adeo erat deditus, et in percontandis Sacerdotibus super ipsis sollicitus, ut non sine grandi difficultate posset a collateralibus suis ad Ecclesiae egressum induci. In audiendis quoque Sanctorum Historiis sic erat avidus, ut crebro consociis et domesticis inferret toedia, horam epulandi et coenandi multoties praetermittens. In reliquis autem virum strenuum profitebantur, et in cunctis actibus gratiosum, meritoque ad Regni gubernacula praeferendum. Peracto scrutinio dum facta a scrutatoribus collatione meriti ad meritum, zeli ad zelum, numeri ad numerum, super singulis Principibus nominatis, longe plures tamdem reperti sunt, qui in Godefridum Principem direxerant vota sua. Sed magna pars afficiebatur etiam ad personam Comitis Tholosani , et nisi quidam ipsius familiares et noti, aviditate repatriandi, ne ipso in Regem electo morari cogerentur, ejus nomini detestati essent, de parilitate meritorum quidem cum Godefrido , ut rebatur a multis, fuisset inter scrutantes varie disputatum. Godefridus itaque Lotharingiae Dux Hierosolymis est electus in Regem, et magnis cunctorum applausibus ad Ecclesiam Sancti Sepulcri deductus Christo Domino praesentatus; qui rogantibus Principibus, ut in titulum regiae dignitatis et moris coronam assumeret: Absit, inquit, ut in ea Urbe coronatus incedam aureo diademate, lapidibus pretiosis insignito, in qua Dominus noster Jesus Christus pro salute Fidelium coronam spineam detulit, quae ad ipsius honorem regium satis sibi sufficere videbatur. Et quod ex hac pia causa coronari recusavit Christianissimus Princeps, nonnulli catalogo Regum Hierusalem non computandum esse dixerunt, quod certe ineptum videtur et praesumptuose dictum; ut quod ex tanta humilitate et ad seculi pompam evitandam facere voluit pro reverentia Jesu Christi, contra Regni et nominis sui gloriam adscribatur.

CAP. LXXVIII. De prosapia et bonis initiis Godefridi Regis Hierusalem .

Fuit autem illustris Princeps Christianissimus Godefridus Hierosolymorum Rex; inclytus, Eustachii Comitis Boloniae filius. Qui per maternum genus ad Magni Karoli spectabat lineam. Est autem Bolonia Oppidum, olim civitas satis inclyta supra mare in Episcopatu de Torrovene sita. Ipse etiam pater ejus magnis virtutibus Deo et hominibus carus fuit, et in seculo potens. Mater ejus, Yda nomine, generis sublimis exstitit, sed cordis magnanimitate sublimior, Godefridi Bochae Ducis Lotharingiae soror, qui sine liberis decedens, nepotem hunc Godefridum Ydae sororis suae filium in filium adoptavit, et Ducatus Lotharingiae reliquit haeredem. Hic a Bugliono castro cognomentum de Bugliono sortitum est. Est autem in Ducato Lotharingiae , quod in patrimonium Ecclesiae Beato Petro obtulit, quando peregrinationis hujus iter assumsit. Causa autem voti transfretationis haec fuit. Quum enim Imperatori militaret Henrico , hujus nominis IV. contra Hildebrandum , qui dictus est Gregorius Papa hujus nominis VII. et oppugnando Romam , partem muri, quae sibi obtigerat, primus irrupisset, et prae nimio labore postmodum ac siti vinum nimis hauriens febrem quartanam incurrisset, audita fama viae Hierosolymitanae , illuc se iturum vovit. Quo emisso vires ejus mox penitus refloruerunt. Tres fratres ei fuerunt, viri quidem strenui, scilicet Balduinus , qui fuit postmodum Ragensis Comes, et post ipsum Godefridum Rex Hierosolymitanus . Eustachius patri suo aequivocus, et in Boloniensi Comitatu successor, et haeres, cujus filiam, nomine Mathildem , Rex Angliae duxit in uxorem. Hunc etiam Eustachium defuncto Balduino , qui Godefrido Regi successit, Principes Syriae per Legatos invitarunt, ut ad fraternum suscipiendum Regnum veniret; sed fortunae suae contentus renuit acceptare. Tertius dictus est Willelmus , vir quidem fratribus suis non impar virtutibus. Quamquam autem hi omnes claris orti parentibus, moribus etiam clarerent et viribus, Godefridus tamen et natu prior virtutibus effulsit potior. Fuit quidem Princeps in judicio justus, rectus in causis, invidiae nescius, divini timoris cultor, supra cunctos religiosi reverens, virtuosorum quoque promotor, in verbis constans, pompas et blanditias fugiens. In eleemosynis magnificentissimus divini Officii assiduus et intentus auditor, in orationibus sedulus, domesticis affabilis, et cunctis pariter gratus. Fuit praeterea forma corporis proceritate communi, minor quidem ex maximis, et inter magnos mediocris, fortitudine praecipuus. Brachia ejus spissa, pedes quadri fuerunt; facie satis rubicunda decorus, crinibus flavus, et multum patiens laboris armorum. Tantis igitur dotatus gratiis Princeps generosus merito est assumtus in Regem, cujus et fratrum duorum sequentium futuram promotionem insignem mater ejus jam dicta, veluti spiritu afflata prophetico, divino quodam vaticinio, in hunc modum praedixit. Dum enim ipsius parvuli ejus filioli puerili more simul jocarentur, et in tripudium soluti se se invicem insequentes, sub pallio matris confugerent, pater eorum casu advenit. Qui videns pallium moveri, et filios non advertens, quod sub clamyde essent, conjugem percontatur. Illa vero statim respondens ait: Tres, inquit, sunt filii tui, magni futuri Principes. Prior enim natu Dux, et Rex. Secundogenitus ejus successor. Tertius Comes erit. Quae omnia, ut praedixerat, contigerunt. Fuit enim Godefridus Dux Lotharingiae per successionem avunculi, factus postmodum Hierusalem Rex. Cui Balduinus secundo natu successit in Regno. Tertius vero Eustachius a patre eorum in Comitatu suo relictus est haeres.

CAP. LXXIX. De processu Comitis Tholosani a Hierosolymis , et Arnoldo Patriarcha, et inventione Ligni Dominici, et dispositione Ecclesiarum Regni.

Godefridus igitur, ut dictum est, Hierosolymis in Regem assumtus, considerans, quod non plene Urbis dominio potiretur, nisi municipium ipsius, quod Turris David dicitur, possideret, quam Turrim Turchi Tholosano Comiti tradiderant, Comitem, ut eam sibi assignaret, modeste rogavit. Quumque assignandi eam daret inducias, dicens, se in brevi transfretaturum proposuisse, et tunc eam sibi restitueret, et Rex se penitus eam velle diceret, aut Regnum relinqueret, et ad Comitis pertinaciam, Regisque instantiam multi hinc inde suasores essent, tamdem communi omnium assensu data fuit in manibus Albariae Episcopi, qui post modicum eam Regi restituit, asserens se violentiam passum. Ex quo turbatus Comes, eos ingratos reputans, quibus in ipsa peregrinatione munificus in multis exstiterat, suadentibus quoque suis, qui discedere affectabant, de Hierusalem egressus est, et veniens ad flumen Jordanis , in eo se lavit, et inde discessit ad propria. Tunc et procuratione Episcopi Marterainae regionis Calabriae , qui multae seditionis et discordiae in ipsorum Christianorum exercitu auctor exstiterat, et ad se multorum animos traxerat, fultus maxime praesidio Ducis Northmandiae , cujus fuerat commensalis, Hernoldus quidam ipsius assentator facinorum in Patriarchatus Sedem intrusus est. Erat autem Arnoldus iste filius Sacerdotis, et nondum in Subdiaconatus ordine constitutus, tamque spurcissimae vitae, ut de ipso a pueris cantaretur. Eo quoque tempore Lignum Crucis vivificae repertum est, quod in Ecclesia Sancti Sepulcri ante captionem Urbis a Christianis timore Turchorum absconditum fuerat. Hoc Lignum invenit Syrus quidam in argentea theca repositum. Quod cum processione solemni, et ingenti laetitia multisque lacrymis in Templo Domini reconditum est. Reputantes hoc tanto laetificati et ditati thesauro, ipsum Christi Corpus pendens in Ligno vidisse. Post haec Rex Godefridus felicem statum zelans Ecclesiae, consilio Episcoporum et Cleri, primum in Ecclesia Sancti Sepulcri , deinde in Templo Domini Canonicos instituit, magnisque illos ditavit reditibus. Decrevit quoque, ut omnes Ecclesiae Regni secundum consuetudines et statuta Cathedralium Ecclesiarum Regno Franciae disponi deberent. Quod decretum non caruisset effectu, si vitam illi diuturnam Dominus contulisset. Monachis, qui cum eo de Lotharingia venerant, et divina officia assidue celebrabant, Abbatiam in Valle Josaphat instituit, et praediis multis eam dotavit. Per haec et alia patenter ostendit Princeps gloriosus, quam dilatato corde Sanctam dilexit Ecclesiam.

CAP. LXXX. De bello Christianorum contra Calipham Aegypti .

Omnibus itaque rite peractis circa Regni statum et urbis, quum jam ordinatum esset, quod Hierusalem retinere deberent, jamque Principes de repatriando agerent, ecce de partibus Aegypti novi venere rumores, nuntiantes Calipham Aegypti suum Admiratum mittere adversus Christianos cum exercitu copioso. Habebat enim equitum centum millia, et quatuorcentum millia peditum. Hic enim Calipha totius Orientis Princeps potentior, indignatus, quod parvus Populus Occidentis ausus fuerat terram ejus ingredi, et Hierusalem obsidere, hunc, ut dictum est, Admiratum cum praedictis mittens in Syriam , mandavit, ut Occidentales ipsos deleret a facie terrae. Huic Admirato nomen erat Erfadales , natione quidem Herminius , qui et alio nomine dicebatur Emires. Hic allectus voluptatibus ac divitiis Paganorum, Christi negata Fide, effectus fuerat Saracenus . Ipse idem Hierusalem a Turchis acquisiverat, et eam subjecerat ipsius Caliphae dominio, eo anno scilicet, quo fuit a Latinis obsessa, nondum mensibus novem elapsis. Unde commissa sibi assumens, avidius Syriam intravit, et cum omnibus copiis apud Ascalonam urbem descendit. Quumque Hierusalem appropinquaret, Christiani facta solemni processione ad proelium se accingunt. Egressus igitur Godefridus Rex de Hierusalem cum Flandriae et Tholosae Comitibus, et aliis Principibus aliosque exercitu, relictis tamen in urbe custodibus, quum audivisset, Admiratum a Civitate Rama , in qua ipse Rex cum suis erat, per septem millia passuum distare, et adversus Christianos festinare ad proelium, statim copias suas in acies novem disposuit. Erant autem in universo Latini equites MCC. pedites vero novem mille, qui et latam campi planitiem occuparunt, de victoria securi; qui non in curribus et equis, sed in nomine Domini magnificari sperabant. Saraceni vero cognito, quod Christiani campi tantam planitiem obtinebant, quodque ad proelium imperterrite aspirabant, maximas esse eorum copias crediderunt. Tunc cordibus eorum divinitus immisso timore, acierum duces paulatim retrocedentes, ipsas acies derelinquunt, et fugae quaerunt praesidia. Quod reliqui advertentes, dum se Ducibus privatos vident, viribus et animis consternati sunt, fugamque capescunt et relictis omnibus more pecudum fugiunt. Christiani autem fuga eorum agnita, laudantes Dominum, qui pro servis suis pugnaverant, ad castra Saracenorum occurrunt, pinguique praeda ditantur. Deinde victores Hierusalem reversi sunt. De hujus victoriae exitu aliter scribit Sigibertus . Refert enim, quod dum Saracenorum Rex cum praemissis copiis Ascalonam venisset, eique Domini exercitus occurrisset, in quo non plus quam quinque millia equitum, et quindecim millia peditum erant, Deo pro servis suis ad se reclamantibus pugnante, et nube eos ab aestu Solis defendente, Saraceni solo impetu Christianorum territi omnes projectis armis fugerunt. Et in hoc sexto bello IV. Kalend. Augusti facto caesa sunt centum millia Paganorum. In portu vero Ascaloniae suffocati sunt ad duo millia Arcatorum, qui in mari perierunt, et qui inter spineta sylvarum consumti, numerus ignoratur. Ipsa die evanuit Episcopus Marterainae , qui Arnoldum suarum seditionum fautorem in Patriarchatus Hierosolymitani Cathedram intrudi curaverat. Quo enim devenerit, incertum fuit. Autumatum fuit a nonnullis, quod dum Rex Godefridus misisset eum Hierusalem requisiturum, qui remanserant in urbe, ut ad eum in Rama venirent, in manus Turchorum inciderit, et quod trucidatus sive captivatus ab eis fuerit.

CAP. LXXXI. De Principibus, qui a Hierusalem egressi repatriaverunt.

Obtenta itaque de Saracenis gloriosa victoria, et remanente Godefrido Principe Hierosolymitano in Regno suo caeteri Principes repatriant. Robertus enim Dux Northmandiae , et Robertus Flandriae Comes quum Constantinopolim per mare applicuissent, ab Alexio Imperatore honorifice sunt recepti, quibus et dona magna contulit. Sed Robertus Northmandiae Dux quum in Ducatu suo venisset, comperit fratrem ejus primogenitum nomine Willelmum Anglorum Regem ab humanae conditionis sorte fuisse sublatum de medio; quodque Regnum ipsius, quod ipsi Roberto Duci contigebat tam jure naturae, quam Regni consuetudine (nullum enim Rex ipse superstitem reliquerat filium) frater ejus natu minor, Henricus nomine, sibi assumserat, suggerens Principibus Regni, ipsum Robertum factum fuisse Hierosolymis Regem, nec unquam Angliam reversurum. Quumque Dux ipse Robertus ex his indignatus pararet exercitum contra fratrem, et frater ipse ex adverso copias suas educeret contra Ducem, tamdem communibus intervenientibus amicis pacificati sunt, hac scilicet conditione, quod Henricus Regnum possideret, et Dux ex ipso Regno annis singulis certos perciperet reditus. Sed processu temporis quum Dux nonnulla castra Regis Henrici fratris sui in Ducatu posita a fratre peteret, et fratre abnuente ea invasisset, ipse Rex collecto exercitu venit in Northmandiam , et facto cum fratre congressu illum vicit et cepit, quo in carcere defuncto, Henrico cessit Ducatus. Comes Tholosanus , quum Lyciam pervenisset, dimissa ibi conjuge, Constantinopolim perrexit. Quem quum Imperator cum multa laetitia exceptum magnis honorasset muneribus, iterum ad conjugem reversus est, et deinde cum ea ad Comitatum reversus. Wernherius de Gres , et Tancredus Ducis Apuliae nepos cum nonnullis aliis nobilibus Hierosolymis remanserunt. Rex Godefridus eidem Tancredo viro spectabili civitatem Tabariae perpetuo jure possidendam donavit, quae sita est secus lacum Genasar , cum omni Principatu Galileae , et cum civitate, quae olim Porphyre , nunc Caiphas dicitur. Quae omnia Tancredus feliciter gurbernavit, et multas inibi fundavit Ecclesias, et amplis dotavit reditibus, sed praecipue Ecclesias Nazareth , et Tabariae , et Montis Tabor . Quibus postmodum eius spoliaverunt successores parum Catholici. Fuit praeterea idem Tancredus ad Antiochiae Principatum post haec assumtus, qui et Ecclesiam Beati Petri multis auxit divitiis, et ipsum ampliavit Principatum.

CAP. LXXXII. De Patriarchae Damberti electione, et collatis sibi a Rege, ac ejusdem Regis humilitatis exemplo.

Bojamundus inter haec Antiochiae , et Balduinus frater Godefridi Ragensis Princeps Hierusalem veniunt, ut suae peregrinationis vota complerent. Sed dum essent juxta castrum Mergat , sub quo est Valania civitas, multi de Italia venientes Peregrini, illos usque Hierusalem comitati sunt, inter quos erat vir magnae religionis Daimbertus Pisanus Archiepiscopus. Erat autem in universo horum Principum comitiva equitum et peditum viginti quinque millia. Ex quorum adventu Hierosolymitani plurimum laetati sunt. Qui cum multis lacrymis et devotione maxima visitarunt Sancta Loca Hierusalem . Post haec vacante tunc Sede Hierosolymitana , communi omnium assensu praefatus Daimbertus Pisanus Archiepiscopus in Patriarcham electus est, et ejecto a Sede ipsa intruso Arnoldo , inthronizatus est solemniter in eamdem. Quo facto Principes Godefridus et Bojamundus ab eodem Patriarcha, tamquam a Christi Vicario investituram Principatuum receperunt. Deputati quoque sunt Patriarchatui reditus, quod Graeci habere consueverant Patriarchae. Deinde Bojamundus et Balduinus cum suis discedentes ab urbe Hierusalem ad Jordanem venerunt, in quo loti corpora, inde per litus fluminis applicuerunt Tabariam . Deinde per Phoeniciam transeuntes, et a laeva Caesaream habentes, Ituraeam veniunt: inde Maubeth ; demum per maritimam Antiochiam pervenerunt. Porro inter haec contigit, pacis hoste procurante, in Hierusalem oriri dissidium inter Patriarcham et Regem. Petebat enim Patriarcha a Rege urbem Hierusalem cum municipio, quod est Turris David ; nec non civitatem Japhet cum pertinentiis ejus, quae omnia juris Ecclesiae Sancti Sepulcri esse dicebat. Tamdem mitissimus Princeps, fide Christianissimus, et Sanctae Ecclesiae reverentissimus, quartam partem urbis Japhet , Hierusalem quoque cum Turri David , Hierosolymitanae Ecclesiae perpetuo possidendas concessit pro amore divino. Post haec idem Rex Hierosolymitanus Godefridus collecto exercitu suo, Assur urbem obsedit, quam quum victualibus refertam cognovisset, nec in obsidione exercitum perseverare conspiceret (gravabantur siquidem Regnicolae multa paupertatis mole) quodque a parte maritima obsideri non poterat civitas propter defectum classium, his urgentibus ab obsidione discessit. Sed dum in obsidione ipsa persisteret Rex ipse, humilitatis Regiae memorabile patuit exemplum. De montanis quidem terrae Samariae , ubi sita est Neapolis civitas, venientes Turchi quidam cum victualibus ad castra Christianorum exercitus, explorandi magis quam subveniendi causa, et Regem in humili sessorio sedentem conspicerent (habebat enim loco faldestorii Regii saccum folii arborum plenum) nullamque pompam Regalem ostenderet, obstupefacti causam per interpretes requirebant. Cujus admirationis causam quum Rex agnovisset (dicebant siquidem, indecorum esse, et contra Regale fastigium, ut tantus Princeps, qui de Occidentis partibus cum tantis copiis tam sublime Regnum venerant subjugare, tantis clarus victoriis, tam vili sessorio resideret ad terram). Mortalis, inquit, etiam terrae sedere dedignari non debet, quum sit omnis vivens cinis, et in cinerem reversurus. Ex hoc autem tam prudenti responso et percontantium admirationi satisfactum est, et virtus Regia multis enituit.

CAP. LXXXIII. De morte ejusdem Regis Hierusalem Godefridi .

Reversus igitur Godefridus Rex in Hierusalem , ab Assur obsidione amota, Junio mense aegritudinem validam incurrit, lectoque decubuit. Quumque morbi malitia medicorum superaret peritiam, spirituales adhibiti sunt, qui ejus saluti animae mederentur. Tamdem delictorum confessione peracta, corde contrito, sumtisque Ecclesiae Sacramentis, et omnibus rite completis secundum Sanctae Ecclesiae instituta, pro ut tantum decebat Principem, vitae praesentis felicem sortitus terminum, ad aeternam, ut creditur, evolavit Christianissimus et devotissimus Christi pugil. Defunctus est itaque Godefridus Lotharingiae Dux, et Hierosolymitanus Rex, X. Junii, Anno Incarnati Filii Dei MC. et in Ecclesia Sancti Sepulcri supra locum Montis Calvariae , in quo Dominus noster Jesus Christus fuit Cruci affixus, Regalibus obsequiis sepelitur. Qui locus in sepulturam Regum Hierosolymorum usque hodie deputatur. Imperabant tunc Henricus hujus nominis IV. Romanorum , et Alexius Constantinopolitanorum Imperatores: Philippus vero hujus nominis I. Francorum , et Willelmus hujus nominis II. Anglorum , Reges etiam tunc regnabant; Urbanus quoque hujus nominis II. Sed Apostolicae praesidebant.

CAP. LXXXIV. De adventu Balduini in Hierusalem , et ejus ad Regnum promotione.

Rege itaque Godefrido ab hac, ut dictum est, luce sublato, qui fuit in Hierusalem ex Latinis Regibus primus, missi sunt ad Balduinum Comitem Ragensem fratrem ejus Legati solemnes, ut Hierosolymam veniret, Regnum suscepturus, quod sibi jure haereditario competebat. Quidam enim dicunt, quod Godefridus Rex moriens hoc ipsum consuluit. Nonnulli astruunt, quod hoc solum ex Principum omnium voto processit. His cognitis Balduinus apud urbem Meletinam a Principum Legatis de transitu fratris dolens, et Regni timens discrimina, accitis secum CC. equitibus et DCCC. peditibus, relicta Comitatus sui custodia Balduino de Borch ejus consanguineo, quem postmodum in eo Comitem fecit, sibique in Regno successit, Hierusalem festinavit. Veniens igitur Antiochiam , conjugem et filias navi jussit imponi cum multa suppelectile, et Japhet percudi, quae sola Civitas ex maritimis Legi Christianae parebat. Ipse vero Luciam Syriae veniens, inde per maritimam Gibeleth , Valamiam , Maracleam , Tortosam , Archis civitates transivit, et Tripolim applicuit; ubi a Rege et civibus multo honore receptus est, et munera magna recepit. Deinde per civitates Barith , Sidonis , Tyri , Achon , Cayphae , et Assur iter habens venit Japhet , in qua a Clero et Populo Regio honore susceptus, ibi se sicut dominus habuit. Post haec Hierusalem veniens, Clerus et Populus universus cum solemnis processione obviam sibi occurrit. Latini et Herminii quidem, et Grifones, sive Graeci , Jacobini , et Samaritani singuli suo ritu cantantes, cum maximo jubilo illius adventui applaudebant. Introductus itaque cum summa laetitia in urbem, ab omnibus communi omnium voto in Regem et Dominum est assumtus mense tertio ab obitu Godefridi . Hunc praeterea Balduinum Regem Dagobertus , sive Daimbertus Patriarcha Hierosolymorum in ipsa solemnitate sacratissimae Nativitatis Dominicae in Ecclesia Bethleem solemniter coronavit Anno MCI. ex quo Virgo Virginum sancto concepit in utero. Qui quidem Rex in ipsius suae coronationis primordiis Civitatem Tabariae Hugoni de Sancto Ademaro Militi strenuo dono cessit.

CAP. LXXXV. De bonis initiis Balduini praedicti, et ejus moribus atque forma.

Fuit autem Balduinus iste Hierosolymorum Rex, et Godefridi frater, moribus et vita inclytus, ac multa strenuitate spectabilis. Ab ipsa quidem pueritia liberalibus imbutus artibus, et Clericali primum adscriptus militiae, Remensem , Cameracensem et Leodiensem Canonicatus obtinuit. Quibus postmodum resignatis, uxorem accepit, quae in ipso peregrinationis itinere obiit. Post haec factus est Ragensis Comes, et in urbe ipsa, ut potentior esset, conjugem secundam accepit, filiam videlicet Principis Armeniae nomine Constantii . Hic Constantius , et frater ejus Constantinus , munitissima oppida habitatoribus plena circa Montem de Tor , non longe ab urbe Ragensi , possidebant, tantis abundantes divitiis, ut ab incolis earum partium pro Regibus haberentur. De parentibus hujus Balduini supra dictum est, ubi mentio habetur de prosapia Godefridi . Fuit quoque Balduinus corpore tam procerus, ut de illo dici posset, quod de Rege Saule scribitur in Libro Regum , quod ab humero et sursum in Populo eminebat. Caesaries et barba ejus subnigra. Cutis satis candida. Nasus in medio modicum, curialiter tamen, prominens, et in summitate paululum curvus. Labrum labro ita eminebat, ut nulli sibi esset deformitati. In habitu, sermone, et incessu, summae dignitatis ei modestia inerat. Ita clamyde humeros semper induebat, ut ab insuetis eum videre, non Miles, sed Episcopus videretur. Ad lapsum tamen carnis fuit naturaliter proclivis; sed illum vitium sic pudicitiae virtute contexit ac repressit, ut et paucis etiam domesticis notum esset, et neminem laederet. Inter obaesitatem et maciem medium tenuit, qua complexione se interdum ab ipso vitio inter domesticos excusabat. In omni re militari doctus et potens, totus pigritiae expers erat. Fratris sui quoque Godefridi munificentiae imitator. Has autem universas gratiarum dotes Arnoldi ad Patriarchatum intrusi detestabilis familiaritas, antequam Rex esset, plurimum obfuscabat, cujus perniciosis consiliis saepius inhaerebat.

CAP. LXXXVI. De praeda ex Turchis , et humanitate Regis circa conjugem Admirati.

Quarto igitur mense Regni Balduini , quod tempus pacificum habuit, Rex ipse collecto exercitu Jordanem transiens, et in Arabiam veniens, illius desertum intravit. Cognitoque ab exploratoribus, quod Turchi non longe cum conjugibus et liberis ac jumentis castrametati erant, se in insidiis abdit. Media autem nocte super castra Turchorum irruens, primoribus tamen eorum per fugam absentatis, qui regium adventum praesciverant, multi occisi sunt, multique captivati. Captivi cum multis spoliis in Hierusalem adducti sunt. Sed nec praetereundum est Regiae humanitatis exemplum insigne. Nam dum Rex cum omni exercitu Hierusalem reverteretur, secumque captivos haberet, quaedam nobilis Matrona cujusdam Turchi Admirati uxor, camelum inequitans, partus arctata doloribus, inter captivos miserabiliter clamitabat. Quod dum Regi Balduino innotuisset, statim, ut erat Princeps pietate insignis, jussit eam camelo deponi, lectumque parati, in quo positam clamyde regali contexit, relictisque sibi ancillis et camelis victuque et potu sufficientibus, cum reliquis abiit. Ipsa die Admiratus de amissione conjugis tristis et anxius potissime propter partum, dum iter a longe exercitus sequeretur, uxorem in via laetabundus invenit; quumque Regis humanitatem circa conjugem agnovisset, prorumpens in lacrymas, clementissimam ipsius munificentiam magnis praeconiis extollebat, se ad recompensam tanti disponens beneficii, ut non appareret ingratus. Quam quidem Regi exhibuit in hunc modum. Turchi namque in Ascalona consistentes, dum collecto exercitu viginti fere millium hominum Hierosolymorum terram inter Lyddam et Ramam civitates invasissent, Rex Balduinus non exspectatis copiis adversus hostes processit improvidus. Erat enim concomitatus ferme CC. equitibus; cujus progressum improvidum Turchi advertentes, sumto ex hoc victoriae animo, conglomerati in unum, super Christianos ad proelium incompositos percurrunt, et multos ex illis caedentes, caeteros fugere compulerunt. Ibi corruit Dux Burgundiae , et Stephanus Comes Blesensis , et nonnulli alii proceres. Rex vero, sero licet, suae improvidentiae poenitens, se fugientibus immiscuit, et cum eis in Rama urbe divertit. Quumque adverteret se ibi non posse Turchorum potentiae obsistere, et multum proinde anxiaretur in animo, hora noctis mediae Admiratus, cui circa conjugem exhibuerat humanitatis obsequium, ad eum venit, tantique beneficii se ingratum existere nolle asserens, indicavit Regi, Turchos ibi mane venturos, et ideo Regi consulebat, ut sibi et suis in hoc periculo per festinum provideret discessum. Rex vero Admirati fidele admittens consilium, cum paucis clam discessit, ne tumultu multorum ejus hostes praesentirent discessum; quem Admiratus etiam usque ad loca tuta concomitatus est, iter ostendens. Mane Turchi quum venissent, vi armorum capto oppido, universos ferro et vinculis affecerunt.

CAP. LXXXVII. De adventu Genuensium in Hierusalem et captione Assur .

In veris Anno scilicet Incarnati Verbi Domini MCII. quum apud Japhet portum Januenses applicuissent, et exposita in litore classe a Rege laetanter recepti fuissent, offerentibus eis se se ad Christi obsequia in Terra Sancta morari velle, Rex uniuscujusque oppidi et civitatis ipsis assistentibus praedae captae tertiam partem se daturum pacto promisit, et insuper in unoquoque oppido et civitate specialem vicum ab eis possidendum perpetuo. His peractis Rex cum omni exercitu Assur oppidum obsessurus perrexit. Est autem oppidum in honorem olim Antipatris patris Herodis Antipater dictum, quod Rex Godefridus coeperat obsidere; sed quia terra et mari obsidere illud non poterat (quod a Balduino factum est) discesserat inde. Fuit haec munitio Assur , sive Doja, Fratrum Hospitalis Sancti Johannis, qui licet eam amiserint, solvunt tamen Domino Assur et haeredibus ejus viginti octo millia Bysantiorum auri singulis annis, ut scribit Brocardus . Hoc oppidum quum Rex Balduinus et obsidione et assaltu mirabili arctasset, tamdem oppidani diffisi viribus, personis et rebus immunitate concessa, Regi dederunt. Quod quum Rex opportune munivisset, inde discessit.

CAP. LXXXVIII. De captione Urbis Caesareae et Barulorum, et ordinatione Episcopi.

Post haec idem Rex adductis copiis aggressus est Caesaream Palaestinae . Fuit autem haec civitas in maritima posita, antiquitus dicta Straton, quam Senior Herodes magnis aedificiis decorans, in honorem Caesaris Augusti Caesaream nominavit, et metropolim secundae Palestinae eam instituit. De hac civitate dicit Brocardus , quod primo dicebatur Dor Pyrgus Stationis. De cujus structura et munitione Josephus multa scribit. Habet ab Occidente mare magnum, ab Oriente paludem quamdam dulcem et magnam atque profundam, cocodrillis abundantem. Situm habet firmum, sed hodie penitus est destructa. In ea mansionem habuit Philippus Apostolus, et filiae ejus. Petrus etiam in ea baptizavit Cornelium Centurionem, qui primus fuit in ea Episcopus. Paulus in ea coram Rege Agrippa et Felice Praeside contra Tertullum Oratorem elegantissime disputavit. Hanc civitatem quum Balduinus diebus XV. obsedisset, et comperissent Christiani, quod Turchi , qui in ea erant, ex longo otio ad defensionem vires illorum effoeminassent, facto virili aggressu, appositisque ad moenia scalis Urbem intraverunt, portesque aperientes qui primitus intraverant, reliquum exercitum receperunt, et obsessos in ore gladii trucidarunt. Ibi captus est Admiratus Urbis et Episcopus eorum. Ibi Turchus in collo pugno Christiani percussus Bysanteos evomuit. Mares enim intra gingivas, foeminae intra pudenda Bysanteos absconderant: quod Christiani advertentes, multos occidebant ex Turchis , quorum etiam scrutantes viscera, inveniebant aurum et lapides pretiosos. Quumque in Templo ejusdem Urbis, quod Herodes in honorem Caesaris Augusti aedificaverat, multi Turchorum confugissent, eo quod orationis locus esset, Christiani portis ejus fractis illud introëuntes, tanta in eos caede baccharunt, ut occisorum cruor ad genua equorum ascenderet. Virgines et puri reservati sunt. (*) In eodem Templo vas lapideum colore viridi, eximiaeque pulcritudinis, et perlucidum ad instar catini fabrefactum tunc a Christianis repertum est. Quod quum Genuenses crederent smaragdinum esse, in partem praedae sibi sortiti sunt, quod usque hodie in matrice eorum Ecclesia pro magno ab eis reservatur thesauro. Singulis quoque annis die Cinerum pro re valde pretiosa cunctis ostenditur. Asserunt enim, quod sit verus smaragdus. De hoc vase dictum est in incidentiis Henrici IV. et dicitur vulgariter Scutella Sancti Laurentii, et fuisse catinum illud, in quo Christus coenans cum Discipulis comedit. Praeda omnis inter victores condivisa est, et ut dicitur, Genuenses pro sua portione vas, de quo dictum est, acceperunt. Tantaque fuit praedae copia, ut pauperes universi ex victoribus facti sint divites. Ante quoque discessum Christianorum electus est in ea Urbe Episcopus Godefridus quidam, qui cum Rege Godefrido in Hierusalem venerat. Tamdem relicta in ea Urbe munitione opportuna discessit.

CAP. LXXXIX. De mirabili victoria Balduini Regis ex Turchis .

Inter haec Regi Balduino rumores delati sunt, quod Admiratus quidam Turchorum a Calipha Aegypti transmissus venerat Ascalonam , habens secum undecim millia equitum, et viginti millia peditum, ut Terram Hierosolymitanam invaderet. Quo cognito statim Rex inter Lyddam et Rama copias suas conduxit. Erant autem CCXL. equites, pedites vero DCCC. quod in acies quinque divisit. Praecedebat, quoque Christianorum acies Lignum Crucis, quod quidam venerabilis Abbas pro vexillo ferebat. Quum autem hostilibus appropinquarent, Rex in eo spem victoriae ponens, qui decem fortium vires dat uni prosternere, devota mente oravit ad Dominum, dicens: Deus inclytae potentiae, et virtutis immensae, dignare in hac hora cum Populo tuo misericordiam facere, ut ad exaltandam nominis tui fidem hi perfidi hostes tua dextera conterantur. His dictis conflixit in hostes, dirumque proelium inchoatur. Nam illinc Turchi sua multitudinis mole belli cruentabant incursus. Hinc Christiani virtute mirabili ruentes in hostes, quid Domini dextera poterat, ostendebant; neutra partium belligerando pigritia tenebatur, quia se noverant in propria capita portare discrimen. Prima Christianorum acies viribus succumbens, quum fugam iniret, fere a Turchis insequentibus tota deleta est; sed reliquis viriliter et constanter pugnantibus, Rex ipse singulos cohortans, se inter confertissimos hostium cuneos Christi pugil intrepidus immittebat, caedens et prosternens quos gladius obviabat. In hoc tamdem diro proelio Admiratus corruit. Quo viso Turchi statim fractis viribus fugam capescunt. Quos primus Rex cum suis insequutus est, magna caede prosternens. Nec destitit ab insequutione, quousque qui potuerunt Christianorum evadere gladios, Ascalona Urbs recepit, per novem millia passuum a proelio ipso distans. Et quum nox etiam Christianis insequentibus Turchos infesta veniret, dato signo receptui, reversi sunt ad castra victores. Mane sequenti praeda omnis inter eos divisa est. Inventa sunt ex hostibus quinque millia capita occisa. Ex Christianis vero LXX. equites, pedites vero ferme ducenti corruerunt. Qui autem primam Christianorum aciem insequebantur, quum pervenissent usque Japhet , aciem ipsam ad internecionem profligantes, mandaverunt habitatoribus Japhet , ut redderent sibi urbem, significantes eis se fuisse victores, et quod Rex et universus quoque exercitus in bello corruerat. Et in signum rei hujus arma fugientium ostentabant. His sinistris rumoribus Cives Japhet consternati valde, vacabant gemitibus, quid acturi forent ignari; praecipue autem Regina, quae tunc in eadem Civitate erat, summis angustiata doloribus semiviva contabuit. Quumque castrametati adversus Civitatem essent, ut vel armis eam caperent, vel ad deditionem cogerent (credebant enim quae de Rege et Christianis nuntiaverant, ex infelici eventu primae aciei infallibiliter contigisse, unde omnis timoris erant expertes) die altera Civibus Japhet jam ad deditionem dispositis, ecce Rex Hierosolymitanus cum suis victor advenit. Qui comperiens in obsidione Turchos , illos eventus ignaros hujus subito invasit, levique Marte prostravit, quorum multi capti, multique caesi sunt, nonnulli fugae praedisio evaserunt. Quo felici eventu et adventu Japhet Cives laetati Regem cum suis magno jubilo receperunt.

CAP. XC. De prima obsidione Achon , et situ ipsius Urbis.

Anno deinde Incarnati Filli Dei MCIII. initio veris quum Balduinus Hierosolymorum Rex in Civitate Sancta Hierusalem Sanctae Resurrectionis Dominicae solemnia peregisset, ne Sanguinis Christi ultor gladius otio torperet, in hostes coadunato omni exercitu, perrexit Acon , et in ejus obsidione castrametatus consedit. Civitas ista a duobus fratribus Ptolemaeo et Acon fertur fundata, unde in quibusdam Historiis Ptolemaida dicitur. Sed Acon nomen usque hodie perseverat. Labitur in ea fluvius, qui Bele dicitur. Metropolis ejus est Tyrus . Ab hac Civitate Brocardus in descriptione Terrae Sanctae primum sumit initium, quae tamen, ut ipse refert, numquam fuit de Terra Sancta , nec a filiis Israël possessa, licet in distributione Terrae Tribui Asser fuerit assignata, qui Asseritae numquam possederunt eam. Est autem in provincia Phoenicis sita, habens ab Austro Carmelum montem ad decem leucas, et Civitatem ad pedem montis ejusdem ultra torrentem Cison , ubi Helias Propheta interfecit Sacerdotes Baal . Phoenicia vero regio, sive Syria Phoenicis adhuc extenditur ultra contra Austrum ad tres leucas usque ad Petram Incisam , quae Castrum Peregrinorum dicitur, qui locus est terminus Phoenicis contra Austrum. Acon autem Civitas munita est muris, antemuralibus, turribus, et fossatis, et barbacanis fortissimis. Triangulam habet formam, ut clypeus, cujus duae partes cinguntur mari magno, tertia pars campum respicit, qui ipsam circumdat; habens tres leucas latitudines, et plus in partibus aliquibus vel etiam minus. Fertilis valde tam in agris, quam in pascuis et vineis et hortis, in quibus diversi generis fructus crescunt. Est etiam munita multa militia Hospitalis Templi, et Domus Theutonicae, et arcibus Civitatis, quae ad Regem pertinent; habens Portum bonum et capacem ab austro Civitatis pro navibus collocandis. Hanc Urbem quum Balduinus Rex paucitate exercitus et defectu classium ad votum obsidere non posset, depopulatis pomoeriis cum nonnullis captivis et armentorum praeda magna discessit. Quumque per Caesaream transire vellet, loco ubi dicitur Petra Incisa , non longe a Tyro antiqua inter Capharnaum et Dora , duo castra maritima, in ipsis viarum angustiis conventiculam profanam latronum invenit, supra quos irruens Rex cum suis, nonnullos occidit; alii evaserunt. In ipso autem aggressu Rex jaculo a latere sinistro inter dorsi spinam et costas non longe a corde vulneratus est, a quo quidem vulnere postmodum, sed difficulter evasit. Sed dones vixit et debilior viribus fuit, et dolores in cicatrice sensit interdum.

CAP. XCI. De secundo adventu Genuensium cum eorum classe, et secunda obsidione, et deditione Acon .

Mense post haec Martio Anni sequentis Incarnatae Divinitatis MCIV. Balduinus cognito, quod Genuensium classis advenerat (conduxerant enim secum galeas LXX. hominibus, et caeteris ad proelia opportunis valde munitas) nacto sibi ex hoc tempore congruo, Acon Urbem terra marique obsidere secundo disposuit. Cum Genuensibus itaque, ut sibi ad haec classe adessent, pactiones inivit; pollicitus est enim, se illis daturum, si Civitatem obtineret, tertiam partem omnium redituum et proventuum, qui perciperentur in portu Acon perpetuo, et vicum specialem in Urbe, cum mero et mixto Imperio ab ipsis Genuensibus et ipsorum haeredibus possidendum. His compositis Rex eductis per terram copiis suis, Januenses vero per mare, Aconensem Civitatem obsedit terra marique. Quumque viginti diebus perdurasset obsidio, et Civitas machinis et crebris assaltibus Christianorum arctaretur assidue, tamdem Turchi in perseverantia diffisi, ad deditionem coacti sunt, conditionibus his tamen appositis, quod videlicet universi habitatores cum conjugibus et liberis, et omni suppellectili sua, qui Urbem egredi eligerent, possent ad quas vellent partes illaesi divertere; qui vero in Urbe mallent remanere, civiliter tractarentur, censum Regi singulis annis solventes. Hoc modo Balduinus Rex Acon Civitatem obtinuit, per quam maris iter tunc primum habuit expeditum. Genuensibus autem promissa servavit in omnibus; nam quum essent maritimi belli multum experti et ad obtinendum Civitatem Acon , et ad expugnandos Regni Hierosolymitani hostes, Regi plurimum adstiterunt.

CAP. XCII. Qualiter Balduinus Rex conjugem repudiavit, quae et infamis effecta.

Eo tempore idem Rex perverso motus instinctu a recto devians ordine, et suae generositati derogans, Reginam conthoralem suam legitimam, mulierem quidem maximae pudicitiae ornamentum vulgo vias, quam, dum esset Ragensis Comes, uxorem acceperat, non est veritus absque judicio Ecclesiae abdicare. Contra namque matrimonii legem eam, non reluctantem tamen, in Monasterio Sanctae Annae Monialem effecit. Est autem Ecclesia illa in Hierusalem in parte Orientali juxta Portam, quae dicitur Josaphat , non longe a Piscina Probatica , et ibi adhuc ostenditur specus sive antrum, in quo erat mansio Johachim et Beatae Annae matris Virginis Virginum, in qua et ipsam peperit Virginem, quae Dei Filium Sancto gestavit in alvo, Anna jam dicta. In eo tunc Monasterio erant tunc tres paupercolae mulieres in habitu religioso Domino famulantes. Sed quum ibi Reginam posuisset Balduinus , ipsam Ecclesiam magnis dotavit reditibus. Causa autem repudii aliquamdiu remansit incerta; quidam enim dicebant, ideo eam abdicasse, ut aliam superduceret ditiorem, cujus dotum opibus rei familiaris inopiam, quam bellorum crebris eventibus incurrerat, relevaret. Nonnulli asserebant, quod Regina regalem maculaverat thorum; hanc autem ultimam assertionem principalem causam fuisse subsequens effectus infamiae quodammodo demonstravit. In ipso quidem religionis primordio, quo Regina religionem ingressa est, nec reluctans apparuit, nec se turbatam ostendit; sed tempore aliquo in eodem Monasterio vixit honeste. Deinde obtenta a Rege licentia, profecta est Constantinopolim , sub specie visitandi cognatos, et ut Monasterio suo manus caritativas ostenderet. Sed exutis Monachalibus vestibus in tantum voluptati laxavit habenas, ut postposita omni generositate sua cunctis non vereretur se esse petentibus prostitutam. Rex vero aliam superduxit conjugem, scilicet Comitissam Siciliae , quae fuerat uxor quondam Rogerii Comitis cognomento Borsae, fratris quondam Roberti Guiscardi Apuliae , Siciliae , et Calabriae dominatoris, de quo merito infra dicetur.

CAP. XCIII. De mirabili proelio inter Christianos, et Turchos , et strage Turchorum .

Eodem Anno Aegypti Calipha maximis copiis potentissimus, dolens Regnum Hierosolymitanum a Christianis possideri, cognito quod multi ex eis repatriaverant, multi quoque ferro, fame, morboque defecerant, Admiratos duos cum maximo exercitu, debellaturos Regnum ipsum, adversus Christianos misit in Syriam terra marique. Qui quum Ascalonam venissent, Rex Hierosolymorum Balduinus cum omni sua potentia, Japhet urbem concitus festinavit, Ebremaro Hierosolymitano Patriarcha Lignum vivificae Crucis pro vexillo ferente. Fuerunt autem in universo Christiani, qui Regem sequuti sunt, equites D., pedites vero MM. Solum autem Turchi , qui per terram itineraverunt, quindecim mille aestimati sunt. Qui Ascalonam venerant, classe inde dimota, iter Japhet direxerunt. Caeteri applicuerunt urbem vetustam Azotum . Ibi eorum Turchi exercitum bifarie diviserunt, ut videlicet pars una cum Rege confligeret, alia Rege occupato properaret Japhet , urbem ipsam in terrestri proelio aggressura, reliqua classis maritima. Venientes igitur Turchi in terram Rama , acies disponunt, et ingenti clangore tubarum et lituum conantur protendere se eo loco disposituros ad proelium, ut sic Rege ibi cum suis adversus eos occurrente, qui profecturi erant Japhet , per litora maris tuti procederent. Porro Domino secus providente, Turchis sua intentione frustrantur. Nam dum Regem conglobatis aciebus contra eos intrepide venientem conspicerent, tantus illos pavor invasit, ut statim viribus eorum non confisi, partem eorum, qui properabant Japhet , revocaverint. Quumque accincti essent ad proelium, Patriarcha, ut dictum est, Sanctae Crucis Vexillifero Dei exercitum praecedente, et omnes ad pugnam hortante, in remissionem peccaminum, Rex prima fronte gradiens, Christi pugil imperterritus, in hostes primus irrupit. Reliquus Dei exercitus Christi fide armatus, et Regis animatus virtute, ipsum viriliter est sequutus. Tunc ferox et immane proelium inchoatur. Illinc enim Turchorum barbara crudelitas pro lege spurcissima saeviebat; hinc Christianorum pro Fide pura pia credulitas decertabat. Quumque proelium diu fuisset anceps, et Turchi multos ex suis corruisse conspicerent, tamdem cordibus illorum divinitus immisso timore, terga vertunt, fuga quaerentes praesidium. Quos quum Christiani aliquamdiu insequuti fuissent, postmodum revertuntur ad praedam, non tantum equis, onagris, et alia grandi suppellectilis, sed etiam captivis opima valde. Ex eis enim Turchus quidam magnarum opum dominus, qui Bailivus Acon fuerat, LXX. millia Bysantiorum pro sua redemtione persolvit. Corruerunt in eo proelio ex Turchis quatuor millia, inter quos fuit Bailivus Ascalonae . Ex Christianis vero sexaginta Christi martyres effecti sunt. Rex autem cum suis Japhet urbem laetus revertitur. Qui autem classem conducebant, cognito suorum conflictu, dum in Tyri portu se tutos non confiderent, et versus Aegyptum vela dirigerent, orta in mari tempestate mirabili, multi cum navibus submersi sunt. Fluctibus quoque impellentibus XXV. naves ad portum Christianorum appulerunt, quas capientes Christiani, duobus millibus ex Turchis occisis reliquos captivarunt.

CAP. XCIV. De quibusdam prodigiis.

Eodem etiam Anno in ipsis Orientis partibus multa horrenda apparuerunt prodigia. Diebus siquidem XL. continuis Cometes apparuit singulis noctibus, igneam caudam habens, suoque lumine aërem illustrabat. Ab ortu quoque diei usque ad horam Tertiae duo Soles hinc inde visi sunt, ejusdem cum Sole naturali magnitudinis, sed claritatis minoris. Circa Solem etiam naturalem aër, et coelum, colorque ejus manifestissime apparebant. Haec autem prodigia in hac miseriarum valle rerum mutationes varias portendebant.

CAP. XCV. Qualiter Genuenses urbem Gibeleth obtinuerunt.

Incarnationis autem Filii Dei Anno MCIX. qui fuit ejusdem Regis Balduini Octavus in Regno, Genuensium classis Gibeleth urbem obsedit. Habebant enim galeas LXX. armis, et aliis opportunis munitas. Est autem Gibeleth urbs maritima in Terra Phoenicis , Tyro subjecta, antiqua valde. Nam ut in Libro Regum legitur, Templo Salomonis lapides et ligna paravit. Fuit quoque antiquitus dicta Evea, eo quod Eveus filius Chanaam , nepotis Noë , illam fundavit. Hanc quum Christiani terra marique obsdione vallassent, qui in urbe erant, diffisi posse resistere, hac conditione Capitaneis classis Genuensium Ansaldo et Ugoni Embrac illam dederunt, ut qui ex ea egredi vellent cum liberis et conjugibus ac suppellectili, liberum foret; remanentes vero servarentur illaesi, qui et annuum Genuensibus censum persolverent. Hoc itaque modo obtenta est a Genuensibus civitas, quam praefatus Ugo tempore multo possedit.

CAP. XCVI. Qualiter Rex Balduinus Tripolim habuit, et Comiti Bertrando concessit.

Post haec iidem Genuenses Tripolim cum eorum classe divertunt. Ad hanc etiam urbem obsidendam Bertrandus filius Raymundi Comitis Tholosani perrexit, quam Guillielmus Jordani consanguineus ejus obsederat ipso Raymundo vivente, qui in ea obsidione mortuus est, et ipse etiam Willelmus sagitta ictus interiit. Audiens autem Balduinus Rex, quod civitas Tripolis a Genuensibus , et eodem Bertrando erat obsessa, perrexit ibidem, pacisci cum eis volens, ut sibi assisterent ad acquirendas urbes Berithi , Sidonis , Tyri , et Ascalonae , quas Regno Hierosolymitano plurimum infestas subjugare volebat. Sed qui in urbe erant, mari terraque obsessi, cognito Regis adventu, et obsessores viribus et armis auctos videri, spe adeo dehortati sunt, ut ad defensionem urbis, ipsorumque salutis contabescerent trepidi. Quod Christiani advertentes, resumta in Domino fiducia, et de victoria fere securi, parant congredi cum obsessis. Sed Turchi Legatos ad Regem mittunt, et ad Comitem Bertrandum , ut pacis compositiones inirent hujusmodi; ut videlicet salvis personis et rebus omnibus, quo vellent, digredi possent. Qui vero morari eligerent, incolumes servari deberent, certum annuatim censum persolventes. Admissis autem firmatisque conventionibus hinc inde, traditur Civitas Christianis die X. Junii. Comes Hic filius imperatoris ad patrem ire permittitur ad tractandam pacem inter partes. Super quibus verbis per filium imperatoris superius enarratis consilio habito diligenti eum abire permittunt. qui cum in partibus Apulie descendisset, a patre et ceteris principibus et baronibus cum maximo gaudio receptus est credentes eum libere evasisse. patri quoque supplicat et ortatur humiliter quod eum in suo secreto consilio audiat et intelligat verba sua. pater enim suum ei prebet consilium et audientiam, in quo filius coram patre suisque baronibus recitat verba pacis. Pater autem audiens hunc sermonem a filio, in sua existens magna pertinatia et pacem hanc cum papa et Venetis habere repudians atque nolens, sic filium aloquitur hiis verbis: o filii karissime, scire enim debes quod regum et mundi principum consuetudo est quod de bellis nunc victoriam et triumphum sumunt et aliquando perditam et conflictum; fili, igitur timere noli postquam libere evasisti et cum salute persone tue quoniam adhuc galeas armari faciam quadrigentas si fuerit oportunum et de inimicis predictis vindictam Deo dante reasumemus cum victoria et triumpho.

Hic dominus imperator precibus filii condescendit ad tractandam et habendam predictam pacem. Pater quoque dicti sui filii tantam videns constantiam et fervorem quod nec blanditie neque promissiones alique que fieri possent ei eum valeant a pacis predicte proposito removere, tunc voluntati et precibus filii condescendit et ab ipso pacis tractatum audire consentit. Filius namque tam magnam et talem ex hoc consolationem recipit atque gaudium quod mente et ore continue Deo laudes agens vocare non cessat et dicere: o celum, o terra, o mundi principes et o creature, omnes gaudete et exultate, cantate canticum novum et omnes superexaltate qui dominum laudant Iesum Christum, quoniam hodie pax missa est in terris quam capita postquam senserint, et menbra cetera consolationem recipient et profectum; illam namque inter mundi maiores principes et dominos, papam videlicet imperatorem et Venetos, debeo per Dei gratiam pertractare, quam Deus sua bonitate tam in celis quam in terra confirmet.

Hic filius ortatur patrem Venecias accedere, quo filius premittitur et accedit ad anuntiandum Venetis de predictis et adventu imperatoris. Data vero dicta licencia filio pacem huiusmodi pertractandi, ortatur filius patrem quod Venecias personaliter dignetur accedere; pater assentit et sequitur preces nati; patrem precedit filius cum baronibus et sua honorabili comitiva ut pape et duci anuntiet imperatoris adventum. O quantus hic filialis amor!

Hic filius imperatoris domino pape, duci et Venetis sui patris adventum anunciat. Filius quoque imperatoris cum baronibus et comitiva eius sicut placuit domino Deo nostro atque beatissimo Marco apostolo et evangeliste defensori et comunis Veneciarum protectori, in vigilia beatissime ac gloriosissime ascensionis domini nostri Iesu Christi Venecias applicuit: qui statim ad pedes summi pontificis et brachia ducis accedit et eis exponit imperatoris adventum; de quo dominus papa, dux et tota Venecia quam plurimum gratulantur et gaudent et filium imperatoris cum grandi exultatione recipiunt et honorant.

Qualiter papa, dux et Veneti se preparant ad recipiendum dominum imperatorem Venecias accessurum. Altera vero die, scilicet ascensionis predicte, dominus imperator litora tetigit Venetorum. Dux cum ceteris nobilibus et maioribus et alia gentium multitudine cum honore maximo obviam ei vadit. Deinde in ecclesia sancti Marci super porta medietatis ecclesie ad recipiendum dominum imperatorem sedes et loca honorabiliter et egregie ordinantur et fiunt.

De reverentia quam fecit dominus imperator domino pape in ecclesia sancti Marci. Dominus vero imperator descendens in terram, ad ecclesiam sancti Marci honorifice sotiatur; qui accedens proprius versus papam eidem exhibet debitam reverentiam et honorem flectens se ad pedes ipsius; papa quoque cum pede tangens imperatoris personam ait illud daviticum verbum: super aspidem et basiliscum ambulabis et conculcabis leonem et draconem, cui dominus imperator respondit: non tibi sed Petro hec facio. Cui papa ait: et Petro et michi gerenti vices Petri .

De gratiarum actionibus domini pape et de maxima indulgentia quam dominus papa in dicto festo ascensionis in honorem Venetorum et animarum suarum profectum tribuit et concessit. Facta quoque Dei gratia pace predicta et inter dictos principes perpetualiter confirmata, dictus dominus papa in presentia dicti domini imperatoris suorumque principum et baronum in ecclesia sancti Marci ait hunc sermonem: laudes et gloriam agens multimodas grandi magnifice alteque benignitati ducis comunitatisque Venetorum ad eum habite ac demonstrate operis per effectum, in honorem Dei, sancte matris Ecclesie et suum, quod beneficium non debet unquam ab Ecclesie rectoribus ulla ratione decidi; unde tantorum beneficiorum sancte matris Ecclesie presentialiter illatorum a Venetis non inmemores et ingrati esse volentes, ipsos de cunctis honoribus matris Ecclesie cupimus quam plurimum fore participes, exhibentes eisdem seu eorum honorabili basilice beati Marci apostoli et evangeliste civitatis ipsorum gloriosissimi protectoris in honorem et gloriam animarumque suarum profectum et utilitatem gloriosissimum et honorabile privilegium atque donum, asserens et confirmans quod sicut illud beatissimum festum ascensionis Domini Rome in ecclesia sancti Petri apostoli magnifice et devotissime celebratur, sic in ecclesia sancti Marci apostoli et evangeliste de cetero debeat celebrari, addens huic et statuens ac confirmans quod omni anno in perpetuum quicumque ad dictum festum quod incipit in vigilia hora vesperarum et durat usque ad vesperas alterius diei festivitatis eiusdem, vere contritus atque confessus personaliter accesserit et devote, tam a pena quam reatu sit liberaliter et totaliter absolutus, et quicumque etiam infra octavam post dictum festum ad dictam ecclesiam sancti Marci accesserit contrito animo ut dictum est, sit absolutus de septima parte omnium suorum peccatorum. Quam quidem indulgentiam et absolutionem confidens de misericordia Iesu Christi et beatorum apostolorum Petri et Pauli dedit et concessit et de plenitudine sedis apostolice confirmavit, et hoc pretextu magnorum beneficiorum et glorie quam Ecclesia sancta Dei a Venetis sumpserat tam liberaliter quam libenter. Et dicto sermone predicto dominus papa missam solempniter celebravit.

Qualiter dominus papa et dominus imperator et dux cum eis versus Romam dirigunt gressus suos et de concessione umbrelle facte domino duci. Ordinato quoque et tractato post hec quod dicti principes sedes proprias visitarent dominus dux galeas X apud illas imperatoris honorifice de gente et omnibus necessariis ordinati preparari, cum quibus dicti duo principes et dux cum eis de Veneciis recedentes in Anconitanis partibus condescendunt; Anconitani vero obviam vadunt umbrellas eis duplices asportantes; unam pape et alteram imperatori dantes et presentantes; quod papa videns mandat dicto domino duci unam terciam presentari. Qua de re imperator miratur et ait: solum in mundo putabam duo esse dominia generalia, Pontificatus videlicet et Imperii; ducem quoque Venetiarum tercium ordinatis. Cui dominus papa respondit et dicit quod ipsum dominum ducem cum Ecclesia reputat unum et idem corpus in sanctissimo Dei opere ac sancte matris Ecclesie, quod per eum ostensum est operis per effectum; et ideo merito intendit et vult et digne dat et concedit quod ipse et omnes qui post eum ad dignitatem ducatus Veneciarum pervenerint dictam umbrellam in honorem sue dominationis habeant atque ferant a… Qualiter dicti principes recedunt de Ancona et vadunt Romam et de concessione tubarum argentearum et vexillorum facta domino duci. Recedunt quoque dicti principes de Ancona et versus urbem Romanam dirigunt gressus suos et appropinquantibus Romam obviam eis vadunt cum gaudio plurimum exultantes et deferentes octo diversorum colorum stendalia et tubas argenteas deauratas, quas tubas cum dictis stendalis dominus papa ordinat atque mandat prefato domino duci dari et presentari dicens atque volens quod ipse dominus dux et successores eius duces in signum … victorie et tantorum honorum et benefitiorum perpetua de memor… que sancta Dei mater Ecclesia tam magnifice et gloriose recepit, predicta omnia et singula habere debeat et tenere, ita quod de cetero spirituales filii Dei et sancte matris Ecclesie devoti appellentur et sint et hec omnia predicta que concessit duci et Venetis supradictis residendo in Urbe in pontificali sede auctoritate apostolica confirmavit.

Deo gratias, amen. Ego Bonincontrus licet origine Mantuanus , natione quoque Bononiensis , tamen verbo et opere totus Venetus et Rivaltensis, domini ducis et comunis Veneciarum notarius et offitialis hanc predictam honorabilem istoriam hoc claro et plano epigramate construxi ad Dei et sancti Marci laudem ac perpetuam memoriam Venetorum.